🏴شیرین رستگارپور

ماکیاوللی و دو چهره از کوروش بزرگ کوروشِ ماکیاوللی هم فضیلت‌مند است و هم فریبکار در «امر نظامی». در اینجا فصل ۱۴ رساله شهریار را بازخوانی خواهیم کرد تا ببینیم ماکیاوللی درباره کوروش چه گفته بود. این فصل وظیفه شهریار درباره امر نظامی نام دارد و در بخش دوم آن به توصیف ویژگی‌های کوروش بزرگ می‌پردازد. در فصل ۶ شهریار، ماکیاوللی سه الگوی آرمانی برای حکمرانی (بنیادگذاری) دارد که به تناوب در فصل‌های مختلف تکرار می‌کند: رومولوس، تسئوس و کوروش و یکبار نیز موسی. او در فصل چهارده درباره‌ی سلسله‌ی تقلیدهای مردان بزرگ اشارتی کوتاه دارد، ولی فوراً از آنها عبور می‌کند تا به بحث کوروش برسد و بگوید تقلید از او تا چه مایه موجب نیکنامی و پیروزی شده است. موضوع تقلید Imitatio در اندیشه‌ی ماکیاوللی اهمیت زیادی دارد و یکی از نقاط عطف است. از نظر ماکیاوللی اصولاً در سیاستِ بنیادگذاری باید طرحی نو درانداخت، اما تقلید از بنیان‌گذاران جایز است، زیرا تقلید از تأسیس مستلزم آن است که منطق تأسیس فهمیده شود، که این کار عین تأسیس است. بنابراین فصل چهارده جزو آن بخش‌هایی از شهریار است که در آن‌ها تقلید در سیاست توضیح داده می‌شود که در این‌جا منصرف به پیروزی است. سپس شرح می‌دهد که سیپیو در پاکدامنی، ادب، انسانیت و جوانمردی تا چه مایه مرهون تقلید از کوروش بود. همه‌ی این‌ها برای این هدف است که در نهایت این جمله‌ی معروف را بگوید: «در زمانه‌ی صلح جنگ را فراموش نکن». کوروش برای ماکیاوللی الگوی نظری سیاست است، کسی که فضایلی را داشته که شهریاران به‌صورت مشروط می‌توانند همین فضایل را داشته باشند. «مشروط» را به این دلیل آوردم که از نظر ماکیاوللی سیاست عرصه‌ی فضیلت و اخلاق نیست و رساله‌ی شهریار برای توضیح جدایی ذاتی این حوزه‌ها نوشته شده است. اما کوروش برای ماکیاوللی هم فضیلت‌مند است و هم تدبیرگر و فریبکار در جنگ، یعنی در «امر نظامی» که موضوع فصل ۱۴ است (استراتژی از ریشه فریب است). در کل ماکیاوللی به هر دو سویه‌ی کوروش توصیه می‌کند، چنان‌که قبلاً گفته بود: «شهریار گاهی باید بتواند که خوب نباشد». ماکیاوللی به گزنفون استناد می‌کند تا نشان دهد فریب برای رسیدن به قدرت لازم است و کوروش در امر نظامی بارها فریب به کار برد. در فصل ششم رساله شهریار نیز کوروش بنیان‌گذاری است که از نارضایتی پارسیان از مادها بهره برد تا با استفاده از این فرصت (اوکازیونه) به قدرت برسد و کشور تأسیس کند. پس او در عمل نمونه‌ی همان «شیر و روباه» برای سیاست است که ماکیاوللی در فصل ۱۸ توصیه می‌کند. سخن آخر این‌که کوروش در این‌جا الگوی کسب شکوه است، اما شهریار نباید این فضایل را بی‌قیدوشرط به کار ببندد، چون در زمانه‌ی فساد، فضیلت‌ورزیِ محض می‌تواند به زوال بیانجامد. بخش آخر فصل چهارده: «وظیفه شهریار درباره امر نظامی»: اما در مورد پرورش ذهن، شهریار باید تاریخ بخواند و در آن‌ها اعمال مردان برجسته را بسنجد، ببیند در جنگ‌ها چگونه رفتار کرده‌اند، و علل پیروزی‌ها و شکست‌هایشان را بررسی کند، تا بتواند از دومی بپرهیزد و از اولی تقلید کند. و بیش از هر چیز باید همان کند که پیش‌تر مردی برجسته کرده است: کسی را یافته بود که پیش از او ستوده و پرآوازه شده بود، و او را همواره در کنار خود سرمشق قرار داده بود؛ چنان‌که می‌گویند اسکندر کبیر از آشیل تقلید کرد، سزار از اسکندر، و سیپیو از کوروش. و هر که زندگی کوروش را به قلم گزنفون بخواند، سپس در زندگی اسیپیو خواهد دید که آن تقلید چه افتخاری برایش به بار آورد، و اسیپیو در پاکدامنی، ادب، انسانیت و جوانمردی تا چه اندازه با آنچه گزنفون درباره‌ی کوروش نوشته بود همخوان بود. شهریار خردمند باید چنین شیوه‌هایی را رعایت کند و هرگز در زمان صلح بیکار نماند، بلکه با سخت‌کوشی خود از آن‌ها سرمایه بسازد تا بتواند در روزگار سختی از آن سود ببرد، به‌گونه‌ای که وقتی بخت (فورتونا) دگرگون شود، آماده‌ی ایستادگی باشد. The Prince