Tan Haskol (@Tanhaskol) header
Tan Haskol (@Tanhaskol) profile picture

Co-Founder @Data_kapital | Finansal Veri & AI | Finans | Jeostrateji | İktisat | Alternatif Veri ve Karar Destek Sistemleri | Sessiz Mimari

İstanbul
Joined August 2009
Photo by Tan Haskol (@Tanhaskol)Photo by Tan Haskol (@Tanhaskol)Photo by Tan Haskol (@Tanhaskol)Photo by Tan Haskol (@Tanhaskol)Photo by Tan Haskol (@Tanhaskol)Photo by Tan Haskol (@Tanhaskol)Photo by Tan Haskol (@Tanhaskol)Photo by Tan Haskol (@Tanhaskol)Photo by Tan Haskol (@Tanhaskol)Photo by Tan Haskol (@Tanhaskol)
Bu piyasada ne mümkün inanın artık kestiremiyorum. Yıllardır bu işi temiz yapmanın mücadelesini verdik ama müspet bir netice alamadık (genel anlamda, salt şahsi kazanç değil). Şimdi baktım mevcut teknoloji ve know-how'u çok daha iyi, toplumsal katma değer/dışsallık üretecek alanlara yönlendirmek imkanı da var. Bir nevi su göründü teyemmül bozuldu.
Hayırlı olsun, bu kararı verirken motivasyonunuz neydi Tan hocam? Sadece konjonktürel mi yoksa ontolojik mi ? Yani mevcut şartların düzeldiği, manipülasyon ve suistimal olmayan bir borsa mümkün mü ?
1
14
1,193
20 yıllık tecrübeyi + kariyeri yok saymanın zamanı geldi. İdari manada bundan daha zor bir karar verdiğimi hatırlamıyorum. Bundan sonra @data_kapital 'de daha stratejik, şaşırtıcı ve faydalı işler göreceksiniz inşallah.
DataKapital olarak trading ve bağlantılı hizmetlerden çekiliyoruz. Bu kapsamda influencer listelerinin yayınına son veriyoruz. Mevcut piyasa koşulları ile manipülasyon ve suistimal riskleri bu kararımızda etkili oldu. Bundan sonra kurumsal veri ve analitik kapasitemizi daha yüksek toplumsal fayda üretme hedefiyle makroekonomik ve sektörel araştırmalara, sosyal dinlemeye, veri hizmetlerine ve kuruma özel yapay zeka çözümlerine yönlendireceğiz.
1
24
2,191
Benim öğrenme ve hafıza ile alakalı fikirlerim bu bilimsel perspektife göre çok mistik ve radikal kalıyor. Onu da ayrıca belirtmiş olayım.
Bencede böyle, tamamen sezgisel değerlendirme tabi. Motivasyonlar daha belirleyici görünüyor, tarihteki güçlü kadın figürleri de mesela motivasyon çarpıklıkları ile oluşmuş. Çocukların tehdit altında olması gibi üst düzey hayatta kalma baskısının olduğu yerlerde kadınların güce motive olduğunu ve elde ettiğini daha fazla gözlemliyoruz. Veri üzerinden verdiğim örnek aslında propagandaya dikkat çekiyor. Satranç üzerinden çok uzun süredir ciddi feminist propaganda var ve veri okumamakta ya ısrar ediyor ya da tek yönlü olarak değerlendiriyorlar. Polgar mesela Kasparov'u klasik zaman kontrolünde hiçbir zaman yenemedi. Blitzde 1 kere maç kazandı o da büyük usta seviyesinde çok doğal. Buna rağmen tek galibiyet aşırı hikayeleştirdi hatta Kasparov'un bir kural ihlali üzerinden sürekli propaganda yapılıp hileyle suçlama falan yapılıyordu. (Yoğun odaklanırken bu satrançta herkesin başına gelebilecek birşey bu arada) Bu salt zafere ortak ve tek yönlü veri okuma gerçekten büyük bir ikiyüzlülük. Yani bir başarı alameti olursa üzerine atlayıp iq/mental beceri ile satrancı eşleştiriyorlar. Başarısızlığı gösteren net ve sağlam bir veri seti ortaya çıkarsa hemen ayrıştırıp alt nedensellik bağlantıları arıyorlar. Sizin için demiyorum tabi genel feminist/söylem propaganda için söyledim. Mesela bir kadın dünya satranç şampiyonu çıksa bunların ağzı iq iddiaları üzerinden kapanmazDI. Satranç kadar temiz tutulan ve ülke/mahalle/sosyal sınıf etkilerini izole ederek kadın/erkek farkına odaklanabileceğiniz bir veri setini bulmak gerçekten zor. En başta iq ile satrancın bağlantılı olduğunu düşünmüyorum dememe rağmen e o zaman kadınlar salak mı falan gibi yorumlar geliyor altına o daha da ilginç. Okuyabilen feminist yok gibi.
2
793
Bencede böyle, tamamen sezgisel değerlendirme tabi. Motivasyonlar daha belirleyici görünüyor, tarihteki güçlü kadın figürleri de mesela motivasyon çarpıklıkları ile oluşmuş. Çocukların tehdit altında olması gibi üst düzey hayatta kalma baskısının olduğu yerlerde kadınların güce motive olduğunu ve elde ettiğini daha fazla gözlemliyoruz. Veri üzerinden verdiğim örnek aslında propagandaya dikkat çekiyor. Satranç üzerinden çok uzun süredir ciddi feminist propaganda var ve veri okumamakta ya ısrar ediyor ya da tek yönlü olarak değerlendiriyorlar. Polgar mesela Kasparov'u klasik zaman kontrolünde hiçbir zaman yenemedi. Blitzde 1 kere maç kazandı o da büyük usta seviyesinde çok doğal. Buna rağmen tek galibiyet aşırı hikayeleştirdi hatta Kasparov'un bir kural ihlali üzerinden sürekli propaganda yapılıp hileyle suçlama falan yapılıyordu. (Yoğun odaklanırken bu satrançta herkesin başına gelebilecek birşey bu arada) Bu salt zafere ortak ve tek yönlü veri okuma gerçekten büyük bir ikiyüzlülük. Yani bir başarı alameti olursa üzerine atlayıp iq/mental beceri ile satrancı eşleştiriyorlar. Başarısızlığı gösteren net ve sağlam bir veri seti ortaya çıkarsa hemen ayrıştırıp alt nedensellik bağlantıları arıyorlar. Sizin için demiyorum tabi genel feminist/söylem propaganda için söyledim. Mesela bir kadın dünya satranç şampiyonu çıksa bunların ağzı iq iddiaları üzerinden kapanmazDI. Satranç kadar temiz tutulan ve ülke/mahalle/sosyal sınıf etkilerini izole ederek kadın/erkek farkına odaklanabileceğiniz bir veri setini bulmak gerçekten zor. En başta iq ile satrancın bağlantılı olduğunu düşünmüyorum dememe rağmen e o zaman kadınlar salak mı falan gibi yorumlar geliyor altına o daha da ilginç. Okuyabilen feminist yok gibi.
Erkeklerin bir oyuna kafayı takma ve rekabet etme dürtüleri fark yaratıyor sanıyorum. Satranca ilişkin ham bilişsel beceri (öyle bir şey varsa) açısından kadınlarla erkekler arasında anlamlı fark var mı? Psikometri sevdalısı takipçilerim görsün ve yanıtlasın pls
1
10
1,547
I.Q meselesi bana çok karışık geliyor. Sadece satranç bağlamında değil, neyi ölçüyoruz ve diğer bağlantılardan nasıl ayrıştıracağız çok zor bir konu. Mesela meta analizlerin çoğunda GM seviyesinde oyuncuların zihnini amatör oyuncudan daha az kullandığını biliyoruz. Ek olarak odaklanma sorunu var, bu adam satranca zaman ayırdığı için mi iyi oynuyor daha iyi oynadığı için mi? Erken yaşta deneyim en belirleyici şey bu ayrı bir analiz sekmesi açıyor. Carlsen'in bununla alakalı tespiti müthiş gerçekten. Bir röportajda ben sıradan biriyim o yüzden satranca daha fazla odaklanabildim diyordu (başka şeylerde iyi olmadığını kast ederek). Hatta fazla zekanın satrançta zararlı olduğunu söylüyor. Bence satranç bağlamından ziyade i.q teorisi başlı başına çok sorunlu.
Replying to @Tanhaskol
Propagandayı kırmak için makul. Iq hususunda son yıllarda faustino gibi yeni gm lerin online oyun sayılarının geçmişteki satranççılara kıyasla onlarca kat daha fazla oyun oynamaları sonucu pattern recognition artıyor. Bağlam içerisindeki training arttığı için iq gözlemleniyor ++
1
1
9
1,055
Neden önemli? Türklere karşı devam eden bu bilimsel ırkçılık/biyolojik determinizm/zekanın siyasallaştırılması gibi sistematik propagandayı ciddi anlamda etkisizleştirecek bir gelişme olur. I.Q haritaları mesela buna iyi bir örnek, ciddi anlamda tartışmalı veri setlerine dayansada her yerde paylaşılıyor.
Sindarov - Erdoğmuş finali de çok olası. Bu da şampiyonanın yine Türk - Özbek maçı olması demek.
1
13
1,510
Sindarov - Erdoğmuş finali de çok olası. Bu da şampiyonanın yine Türk - Özbek maçı olması demek.
Konu Dışı: 2031 - 32 yılında Türk dünya satranç şampiyonu bekliyorum. Bu işlerden biraz anlayan biri olarak söyleyeyim bizim oyuncumuz favori şu anda. Bu olursa batıda müthiş bir travma olacak. Daha ilginç ama daha az olası senaryo ise dünya şampiyonasını bir Türk ile Özbek'in oynaması. Nodirbek - Erdoğmuş finali mümkün ama düşük olasılık.
1
1
6
2,346
Konu Dışı: 2031 - 32 yılında Türk dünya satranç şampiyonu bekliyorum. Bu işlerden biraz anlayan biri olarak söyleyeyim bizim oyuncumuz favori şu anda. Bu olursa batıda müthiş bir travma olacak. Daha ilginç ama daha az olası senaryo ise dünya şampiyonasını bir Türk ile Özbek'in oynaması. Nodirbek - Erdoğmuş finali mümkün ama düşük olasılık.
Satranç sistematik ve görece objektif olarak ölçülebilen ve bizim "zeka" ile bağlantılı olduğunu düşündüğümüz (bence değil) bir oyun olduğu için, üst düzey satrançta kadın temsilinin çok düşük olması feminist teoriyi zorluyor. Bu yüzden bir sürü feminist hesap konuyu istatistikler üzerinden irdelemek yerine Total Chess etkinliğinde oluşan aşağıdaki görseli paylaşarak konuyu çarpıtıp, propaganda malzemesine çeviriyorlar. Carlsen burada 2800+ kan, ter, gözyaşı ile kazanılmış ELO'yu 45 dakika gibi saçma sapan bir klasik formatında ve formda/prime'ında olmadığı bir dönemde kaybetmek istemiyor. Reyting farkı da çok yüksek olduğu için basit bir hatayla verdiği puanı ancak bir sürü maç oynayarak geri alabilir. Kurallar dahilinde ve formatı beğenmediği için Bibisera'ya karşı ezici bir skorla galibiyeti garantileyip klasik maçları oynamadı. Oynanan maçlarda skor 11-2 gibi birşey olması lazım. Korktu kaçtı falan yazmışlar. Diğer taraftan satrançla ilgili cinsiyet realitesi en yalın haliyle şöyle: Lisanslı toplam oyuncuların %10'u kadınken, ilk 100'de hiç kadın bulunmuyor. Lisanslı oyuncularla üst düzey satrançta temsil edilen kadın oyuncular arasında devasa bir fark var. Bazı zorlama meta analizlerde motivasyona ya da farklı faktörlere bağlanmaya çalışılmış ama kazanma motivasyonu da temelde mental bir beceridir ve doğrudan zeka ya da i.q'dan ayrıştırılamaz. Mesela i.q'su, eğer bir i.q testini çözse çok yüksek çıkacak bir adamın bu konuda çaba gösterme arzusunun olmaması onun i.q'sunu ölçülebilir bağlamda yüksek yapmaz. Kadınlar pek çok şeyi erkeklerden iyi yapabilir ama üst düzey satranç bunlardan biri değil. Elimizdeki somut veriler bunu işaret ediyor. Keşke böyle tekme tokat propagandaya girişmeden adam gibi cinsiyet çalışmaları yapılsa.
4
1
33
3,284
Sindarov'da Özbek bu arada.
2
490
Satranç sistematik ve görece objektif olarak ölçülebilen ve bizim "zeka" ile bağlantılı olduğunu düşündüğümüz (bence değil) bir oyun olduğu için, üst düzey satrançta kadın temsilinin çok düşük olması feminist teoriyi zorluyor. Bu yüzden bir sürü feminist hesap konuyu istatistikler üzerinden irdelemek yerine Total Chess etkinliğinde oluşan aşağıdaki görseli paylaşarak konuyu çarpıtıp, propaganda malzemesine çeviriyorlar. Carlsen burada 2800+ kan, ter, gözyaşı ile kazanılmış ELO'yu 45 dakika gibi saçma sapan bir klasik formatında ve formda/prime'ında olmadığı bir dönemde kaybetmek istemiyor. Reyting farkı da çok yüksek olduğu için basit bir hatayla verdiği puanı ancak bir sürü maç oynayarak geri alabilir. Kurallar dahilinde ve formatı beğenmediği için Bibisera'ya karşı ezici bir skorla galibiyeti garantileyip klasik maçları oynamadı. Oynanan maçlarda skor 11-2 gibi birşey olması lazım. Korktu kaçtı falan yazmışlar. Diğer taraftan satrançla ilgili cinsiyet realitesi en yalın haliyle şöyle: Lisanslı toplam oyuncuların %10'u kadınken, ilk 100'de hiç kadın bulunmuyor. Lisanslı oyuncularla üst düzey satrançta temsil edilen kadın oyuncular arasında devasa bir fark var. Bazı zorlama meta analizlerde motivasyona ya da farklı faktörlere bağlanmaya çalışılmış ama kazanma motivasyonu da temelde mental bir beceridir ve doğrudan zeka ya da i.q'dan ayrıştırılamaz. Mesela i.q'su, eğer bir i.q testini çözse çok yüksek çıkacak bir adamın bu konuda çaba gösterme arzusunun olmaması onun i.q'sunu ölçülebilir bağlamda yüksek yapmaz. Kadınlar pek çok şeyi erkeklerden iyi yapabilir ama üst düzey satranç bunlardan biri değil. Elimizdeki somut veriler bunu işaret ediyor. Keşke böyle tekme tokat propagandaya girişmeden adam gibi cinsiyet çalışmaları yapılsa.
🇭🇺 Judit Polgar's first classical game against World No. 1 Garry Kasparov: He breaks the touch-move rule! 😐 🇰🇿 Bibisara Assaubayeva's first classical game against World No. 1 Magnus Carlsen: He forfeits! 😐
4
1
8
46
19,023
Trump başta olmak üzere ciddi bir uluslararası kredi desteğine rağmen bu noktaya geldi onu da belirtmekte fayda var. İlginç ve başarısız bir ultra liberalizasyon deneyi oldu. Araştırmacılar için hazine gibi veri var.
BREAKING: Argentina reportedly enters recession.
5
19
1
185
6,394
Son 20 senede dünyada reel enerji fiyatları %3,2 artarken (enflasyona göre düzeltilmiş), AB'de yaklaşık %43 artıyor. AB deindustrilization sistematik bir biçimde başarılı olmuş. Yenilenebilir enerjide AB, ABD'den daha fazla yatırım yapıyor. GSYİH olarak'da neredeyse ABD'nin harcadığının 2 katını harcıyor. Çin örneği daha karışık tabi panel üretiminde büyük üstünlükleri var. Aynı dönemde ABD sanayi elektriği %10 ucuzlarken, konut %10 artmış. AB'den yine çok üstün bir performans.
1
9
1,435
Bahsedilen kısım zaten fecaat oraya gelmeden daha PEP(Politically Exposed Person) yükümlülükleri var. PEP sınıflandırması, malvarlığı kaynağı, ekonomik gerekçe vs. aracı kurum ekstra değerlendirmeli(yaptı yapmadı bilmiyorum). PEP yükümlülükleri ihlali varsa bu da çok ciddi etik bir dosya. Yönetim kurulu üyelerinin bundan doğrudan kişisel sorumluluğu var, sadece uyum görevlisini kurban ederek de yırtamıyorsunuz.
İnsanlar Fatma Betül Sayan Kaya’nın dümdüz hisse alıp, sahip olduğu özel duyumlarla borsada sattığını zannediyor. Yaptığı şey bundan çok çok öte: 163 milyonu tek bir hisseye yatırdıktan sonra, hisselerini fon krizi patlamadan sadece 1 gün önce satıyor. Ama piyasaya satmıyor, satamazdı da zaten. 2 milyar kârla ve danışıklı dövüşle Tera’ya satıyor. Normalde o şartlar altında o hisselere 2 milyar liradan fazla fiyatla alıcı bulup aynı gün parasını cebine koyması İMKANSIZ iken, maksimum kârı alabilmek için Tera’nın nakit rezervlerini boşaltıyor. Ertesi gün fon krizi patlıyor ve on binlerce vatandaşın evine ateş düşüyor. Burada tek bir suç yok, belki 5, belki 10 ayrı suç var. Tutuklanması çok güzel bir haber bu yüzden.
1
8
56
5,501
Türkiye – Avrupa Birliği: Tasarruf ve Nitelikli Yatırımcı Karşılaştırması 1. Hanehalkı tasarruf oranı (2025) Türkiye: %14,3 Avrupa Birliği: %14,3 2. Kişi başına yıllık tasarruf miktarı (2025, yaklaşık) Türkiye: 66.900 TL (1.490 €) Avrupa Birliği: 3.640 € 3. Nitelikli yatırımcı için finansal varlık eşiği Türkiye: 50 milyon TL (yaklaşık 887.000 €) Avrupa Birliği: 500.000 € portföy kriteri 4. Yatırımcı eşiğinin kişi başına yıllık tasarrufa oranı Türkiye: 50.000.000 / 66.900 = 747 kat Avrupa Birliği: 500.000 / 3.640 = 137 kat EU bölgesinde ek kalite kriterleri bulunuyor. Buna rağmen sermaye sınırı görüldüğü gibi absürt bir seviyede EU tasarruf ortalamasının 137 katı sermaye nitelikli yatırımcıya yeterken mevcut regülasyonda Türkiye'de bu rakam 747 katı olmuş. Ek olarak EU'da ara entityler daha çeşitli ve nitelikli olmayan yatırımcıların fon v.b sermaye piyasası araçları/kurumları üzerinden girişim sermayesi yatırımlarına erişim şansı daha fazladır. EuVECA ve ulusal VC fonları, Girişim sermayesi fon sepetleri, ELTIF 2.0 gibi perakende yatırımcıya yönelik uygulamalar var bizde bunlar da yok. Türkiye'de spekülatif araçlara yatırım yapmak istemeyen, doğrudan girişim finanse etmek isteyen yatırımcıların kitle fonlamasından başka seçeneği şu anda bulunmuyor. Bu sermaye piyasası açısından hayli kötü bir kurumsal kapsama politikası.
1
5
1
36
3,763
Gerçek sorunun anlaşılması için fon krizinin yaşandığı son ayı grafikten çıkardım. Bu krizden önce karşılıksız çek oranlarının neredeyse 3 YIL BOYUNCA KESİNTİSİZ artışı daha temel başka bir sorundan kaynaklanıyor olabilir mi? Yoksa son ayda yaşanan fon krizi 2022-2025 arası karşılıksız çek oranlarını mı artırdı? Son ay önceki 36 ayın yani faiz artışıyla yaşanan daralmanın devamı/sonucu olmasın? Ben tabi böyle 2 değişkenle bodoslama sonuca gitmeye çekiniyorum ondan sordum.
🤖 Made with AI
Fon krizinin etkileri kendini göstermeye başladı. Karşılıksız çek oranlarında sert artış gözleniyor.
1
5
1
34
3,339
*Görsel yapay zekayla yapıldı.
3
494
Almanya Cern'e 300 Milyon $ harcıyor ve en büyük katılımcısı, tüm üye ülkeler(25) toplamda yıllık 1.55M$ harcama yapıyor. "prof" tertemiz sallamış. Ünvandan sonra nasıl bir özgüven patlaması oluyorsa dönüp bir fact check dahi yapmıyor. Yanlış rakam zikredip kendimizi rezil etmeyelim falan diye. Akademik ünvanlardaki en büyük sorun yetersizlikle geri alınamaması, bu yüzden bilimsel yöntemi artık ünvandan sonra pek sallamamaya başlarlar ve alanları dışında da atıp tutarlar. Akdemiye böyle 5 senede bir düzenli değerlendirme ve sapıtana tenzili rütbe gibi birşey lazım. Aynı sebeplerden üretken araştırma, çalışma vs. yapılması en zor kesimde proflardır genelde. Bir doktora öğrencisi ya da doçent benim tecrübeme hemen her zaman daha iyi iş çıkarıyor. (Mesleğinin hakkını veren prof arkadaşları tenzih ederim tabiki.)
"Almanya parçacık fiziğine yılda 3 milyar, günde 8 milyon avro harcıyor. Türkiye yılda birkaç milyon avro harcıyor. Türkiye'nin de parası var. Mesela Diyanet günde 8 milyon avro harcıyor. Bu nedenle hastanelerdeki tüm aletler, günlük hayatımızdaki bütün teknolojiler Alman malı."
12
40
1
292
57,410
*... tecrübeme göre
4
1,541
Girişim pusulası modülünü bitirdik. 20 soruluk bir anketi tamamlayarak startupınız ya da daha ileri aşamadaki işinizin başarı skorunu, kapanma, karlılık ya da unicorn olasıklarınızı öğrenebilirsiniz. Ek olarak odaklanılması gereken en zayıf alanların hangisi olduğunu ve neleri iyileştirmeniz gerektiğini de modülde çıktı olarak görebilirsiniz. Startuplarla iligli sadece bilimsel çalışmalar ve veriler bir havuza toplanarak ayırt edici ortak özellikler tespit edildi ve anket buna göre geliştirildi.
Girişiminiz ne kadar güçlü? Hangi riskleri taşıyor, hangi alanlarda gelişmeli? Bilimsel araştırmalar ve girişim verilerinden yararlanılarak geliştirilen Datakapital Girişim Pusulası, 20 soruya verdiğiniz yanıtları özelleştirilmiş bir rapora dönüştürür: • Girişim skorunuz ve altı alandaki değerlendirmeniz • Önümüzdeki 1 ve 3 yılda kapanma olasılığı tahminleri • Kârlılık, hızlı büyüme ve unicorn olma olasılığı tahminleri • Öncelik vermeniz önerilen iki gelişim alanı ve somut adımlar Girişiminizin mevcut durumunu değerlendirmek ve bir sonraki adımınızı belirlemek için ücretsiz kullanabilirsiniz: datakapital.com/urun/girisim…
1
13
1,708
Politik Ekonomide Yöntem Meselesi: Tarihsel Gerçekliği Ölçmek ve Açıklamak Osmanlı çok merkeziydi - değildi, üretim yapıyordu - adam akıllı üretim yapılmıyordu. İaşeciydi - yağmacıydı, fetih ekonomisine dayanıyordu v.b devasa nedensellik iddiaları genellikle politik eğilimlerle/duygularla tartışılır/savunulur. Temel nedeni sosyal bilimlerde yöntem bilgisi eksikliğidir. Politik ekonomi ekseninde kısaca bu yöntem meselesine bir göz atalım. Politik ekonomi açısından tarihsel açıklamanın iki farklı metodolojik ağırlık merkezi var. Birincisi, nomotetik-pozitivist araştırma geleneği. Bu yaklaşım tarihsel olguları ölçülebilir değişkenlere dönüştürür (dönüştürdüğünü iddia eder), tikel gözlemlerden hareketle düzenlilikler/paternler tespit eder ve bunlardan genellenebilir nedensellik önermeleri üretmeye çalışır. Bairoch'un tarihsel üretim tahminlerinden Acemoğlu, Johnson ve Robinson'un (AJR) kurumsal iktisat çalışmalarına kadar farklı araştırma programlarında bu mantığı görebiliriz. AJR'nin sömürgeci ölüm oranlarını, kurumsal göstergeleri ve günümüz gelir düzeylerini ilişkilendirerek kurumların ekonomik gelişme üzerindeki etkisini tahmin etmesi bunun iyi bir örneğidir. Veri toplanır, belirli bir teorik önerme kurulur, değişkenlere dönüştürülür ve ampirik olarak sınanır. Ancak ortaya çıkan nedensellik tahmini ile tarihsel sürecin bütününün açıklanması arasında önemli devasa bir mesafe vardır. Belirli kurumların ekonomik büyüme üzerindeki etkisini hesaplamak, o kurumları meydana getiren toplumsal güçlerin, üretim ilişkilerinin ve tarihsel çatışmaların nasıl örgütlendiğini açıklamış olmak anlamına gelmez. Üstelik tarihsel verilerin kendisi de teorik varsayımlardan bağımsız değildir. Bunların ykalaşımındaki en fecaat kısım burası, teorik-iman tabanı yokmuş gibi bir tavırla sonuçlar için matematik işaret edilir. Bu kısım külliyen propagandadr. Hangi göstergenin neyi temsil ettiği, hangi dönemin hangi dönemle karşılaştırılabileceği ve mevcut kategorilerin geçmiş toplumlara ne ölçüde uygulanabileceği başlı başına metodolojik sorunlardır. Dolayısıyla bu araştırma geleneğinin sınırı, veriyi kullanmasında değil, belirli değişkenler üzerinden tanımlanmış nedenselliğin kapsamlı bir tarihsel açıklamayla özdeşleştirildiği noktada ortaya çıkar. Ek olarakhakim jeokültürle ve iktidar ilişkileri ile iğrenç bir seviyede iç içe geçmişlerdir ve özellikle ABD ya da kollektif batı kültürünün üstünlük anlatısını beslemek için kırk takla atarak çalışma yaparlar. Esas hikaye kolonizasyonun tarihsel birikim ve ekonomik başarı sürecinden izole edilmesi ve önemsiz hale getirilmesidir. Yine de yöntemdir. İkinci yaklaşım ise sentetik tarihsel analizdir. Annales tarih okulu, Wallerstein'ın dünya-sistemleri analizi ve tarihsel materyalist gelenek bu yaklaşımın farklı teorik kaynaklarını oluşturur(metodolojik marksizmde denebilir buna, kavramı şu an uydurdum. tarihsel materyalizm için konuşuyorum diğerleri için değil.) Buradaki esas metodolojik hamle, açıklamanın birimini değiştirmektir. Tarihsel gerçeklik, tek tek değişkenlerin özelliklerinden hareketle yeniden kurulacak bir toplam olarak değil, unsurların birbirleriyle kurduğu ilişkiler aracılığıyla var olan bir bütünlük olarak ele alınır. Braudel'in uzun dönemli tarih anlayışında olayları anlamlandıran şey, onları mümkün kılan ekonomik, coğrafi ve toplumsal yapılardır. Wallerstein'da ise analiz birimi ulus-devlet olmaktan çıkar; kapitalist dünya-sistemi, uluslararası iş bölümü, merkez–çevre ilişkileri ve hegemonya mücadeleleri açıklamanın merkezine yerleşir. Burada bir ülkenin ekonomik konumu, yalnızca o ülkeye ait değişkenlerle açıklanabilecek bağımsız bir özellik değildir; dünya-ekonomisinin örgütlenmesi içerisinde oluşan ilişkisel bir konumdur. Marksist tarihsel analizde de üretim ilişkileri, toplumsal artığa el koyma biçimleri ve sınıfsal iktidar, ekonomik düzenin kuruluşunu ve yeniden üretimini açıklayan temel kategorilerdir. Bu geleneklerin tamamını Marksizmin alt başlıkları olarak değerlendirmek doğru olmaz; özellikle Wallerstein'ın katkısı, Marx'ın önermelerini tekrarlamasından ziyade tarihsel açıklamanın ölçeğini ve analiz birimini yeniden tanımlamasındadır. Sentetik yöntemin gücü de buradadır: Toplumsal bütünlük, parçaların niceliksel toplamından ibaret değildir. Parçaların birbirleriyle kurdukları ilişkiler, onların tek başlarına sahip olmadıkları tarihsel özellikler ve nedensel mekanizmalar meydana getirir. Bu iktidar ilişkilerini açıklama niyetinde olduğu için işimize daha fazla yarıyor. İlk yöntem ise gizlemek ve statüko korumak niyetindedir. Bu ayrımın somut karşılığını Osmanlı iktisat tarihi üzerinden görmek mümkün. Bir araştırmacı ücret kayıtlarını, vergi defterlerini, ticari sözleşmeleri ve fiyat serilerini kullanarak belirli dönemlere ilişkin üretim ve kişi başına gelir tahminleri oluşturabilir. Fakat karşımızda aynı zamanda büyük ordular örgütleyen, donanmalar inşa eden, top dökümhaneleri işleten, askeri teknoloji geliştiren ve geniş bir coğrafyada kaynak seferber eden bir imparatorluk bulunuyor. Bu askeri ve siyasi kapasite, tarihsel açıklamanın dışında bırakılabilecek tali bir ayrıntı değildir. Güçlü ve çağdaş ordu zayıf bir ekonomi ile birlikte gelmez, bu kadar. İstediğin tikel veriyle itiraz edebilirsin ama esas olan bu tarihi büyüklüktür. Devletin böyle bir örgütlenmeyi hangi üretim ilişkileri, emek biçimleri, mali kurumlar ve kaynak dağıtım mekanizmaları üzerinden sürdürebildiğini açıklamak zorundayız. Askeri kapasitenin büyüklüğü tek başına yüksek kişi başına gelirin kanıtı değildir; ancak ekonomik büyüklüklerden hareketle kurulan her kapsamlı açıklamanın hesaba katması gereken yapısal bir olgudur. Bu nedenle asıl soru Osmanlı'da üretim olup olmadığı veya kişi başına üretimin kaç birim hesaplandığı değildir. Asıl soru, üretimin hangi ilişkiler içerisinde gerçekleştirildiği, artığa kimlerin el koyduğu ve bu artığın hangi siyasi ve askerî hiyerarşi aracılığıyla dağıtıldığıdır. Osmanlı ekonomisini yalnızca tarımsal üretimin ağırlığı üzerinden tanımlamak da bu soruların cevabını vermez. Toprağın üretimdeki yeri ile topraktan elde edilen artığın siyasi denetimi farklı analitik düzeylerdir. İktidarın örgütlenmesini açıklamak için üretimin kaynağını, mülkiyet ilişkilerini, rantın dağıtımını ve askeri hiyerarşiyi birlikte incelemek gerekir. Sentetik yaklaşımın ortaya koyduğu temel fark, bütün bu ilişkileri aynı tarihsel nedenselliğin içerisinde kavramaya çalışmasıdır. İncelenen toplumsal ilişkilerin niteliği belirler. Politik ekonominin gerçek araştırma nesnesi, ekonomik büyüklüklerin kendisinden önce, o büyüklükleri mümkün kılan tarihsel iktidar ve üretim düzenidir. Araştırmacı bunların makul bir kompozisyonuyla da hareket edebilir tabi onu da belirteyim. Daha iyi anlaşılması için örnekleri polarize ederek verdim. Sentetik analiz yapan da veri kullanıyor ya da nomotetik açıklama yapan nedenselliği veri dışında da kuruyor. Politik ekonomi açıklamaların iddiaların en azından bu asgari metot bilgisiyle ele alınması incelenmesi gerekiyor.
1
12
1,841