علی واعظی: «در بحث‌های سیاسی ما چه رو در رو و چه در شبکه‌های اجتماعی، شاید هیچ کلمه‌ای به اندازه کلمه «قوم» پرکاربرد نباشد. در سطح گفتمان سیاسی، عناصر قوم و قومیت با به قدرت رسیدن گروه‌های جهادی در اوایل دهه ۱۹۹۰ ظاهر شد و در دو دهه قرن جدید، در مرکز گفتمان سیاسی نخبگان قدرت قرار گرفت. پیش از آن، محققان غربی مخصوصا مردم‌شناسانی که در مورد افغانستان تحقیق می‌کردند، پیشگام استفاده از اصطلاحات قوم و قومیت در این کشور بودند. آنها بودند که به تریبالیزه کردن و اتنیسیزه کردن افغانستان پرداختند. این تلاش‌ها در راستای ساخت افغانستان در تخیل استعماری و در دانش شرق‌شناسی بود. افغانستان به عنوان یکی از دیگری‌های غرب، می‌بایست هر چه رازآلودتر و عجیب‌و‌غریب‌تر معرفی می‌شد: مردمان قبیله‌ای، جنگجو، بیگانه‌ستیز، و سرکش در برابر تغییرات. قبیله و قوم اصطلاحاتی بودند که آنها می‌توانستند این مختصات را در آنها جای دهند. بعدها الیت‌های قدرت، اصطلاحات شرق‌شناسانه محققان غربی را دربست پذیرفتند و آن را درونی کردند و گفتمان‌های خود را بر آن استوار کردند. در دهه هشتاد میلادی و حتی پیش از آن، برای اشاره به گروه‌های بزرگ هویتی، اصطلاح «ملت» رایج بود. طاهر بدخشی از ستم ملی سخن گفت نه از ستم قومی. عزیز طغیان وقتی کتاب محقق روس، لطفی تیمورخانف را به فارسی ترجمه کرد اسم آن را گذاشت:«تاریخ ملی هزاره». محمد عیسی غرجستانی در نوشته‌های خود از «ملت» می‌گوید: ملل تحت ستم، ملت هزاره، تعیین سرنوشت ملت‌های ستمدیده. در نشریات و کتاب‌های منتشر شده در دوره جمهوری دموکراتیک افغانستان، به کرات با اصطلاح «ملت» برای اشاره به آنچه که امروزه «قوم» نامیده می‌شود برمی‌خوریم. در ادبیات چپ، چه در مارکسیست‌های روسی در قدرت و چه در چپ مائوئیستی مثل شعله جاوید و جریان‌هایی که از درون آن شکل گرفتند، نیز ادبیات قومی مفقود است. گفتمان چپ سیاست هویت قومی را نمی‌پذیرد هر چند که ستم‌های مبتنی بر تفاوت را به رسمیت می‌شناسد. اگر ایدئولوژی سلطه قومی مردود است، در واکنش به آن، سیاست هویت قومی نیز فاقد ظرفیت رهایی‌بخشی است. من با نظر اریک هابسبام در مقاله « سیاست هویت و چپ» موافقم که سیاست هویت تنها قادر است یک اقلیت را بسیج کند. توان بسیج گسترده گروه‌های تحت ستم را ندارد و به جای اتحاد، بیشتر در میان آنها تفرقه می‌اندازد. این همان چیزی است که به بقای نظام سلطه و سرکوب کمک می‌کند. تجربه‌های تاریخی که نشان می‌دهد چطور سیاست هویت قومی به جای رهایی‌بخشی، به ابزار بازتولید سلطه در میان اقلیت‌های تحت ستم می‌انجامد. در جامعه دالیت‌های هند، بورژوازی دالیت بخشی از سیستم سلطه کاستی است. این طبقه که در ظاهر مدعی مبارزه برای حقوق دالیت‌ها و رهایی از ستم کاستی است، عملا از وضعیت فرودستی اکثریت جامعه دالیت تغذیه می‌کند و سلطه خود را بر اکثریت بازتولید می‌کند و تداوم می‌بخشد. بورژوازی سیاه در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیست، عملا بخش مکمل فرایند سلطه علیه جامعه سیاهان آمریکا بود، هر چند که ماسک مبارزه برای آزادی سیاهان از تبعیض را بر چهره زده بود. شاید هیچ ابزاری به اندازه ادعای حق نمایندگی برای گروه‌های محروم، بر تداوم سلطه بر این گروه‌ها مؤثر نباشد. در این وضعیت، سلطه به شکل خشونت معرفتی و دیگر فرم‌های نرم اعمال می‌شود. این وضعیت عاری از وجوه انسان‌زدایانه از گروه‌های محروم نیست: هنگامی که ستمدیدگان رنج‌های واقعی خود را از یاد می‌برند اما برای دفاع از منافع الیت‌های قدرت به خشونت علیه همدیگر روی می‌آورند.»