Chu•Chu

“ภาพขบวนเรือพระราชพิธีสมัยอยุธยา ไม่ได้ถูกบันทึกไว้เพียงลาลูแบร์ แต่ยังมีชาวต่างชาติบันทึกไว้อีกหลายภาพ เช่น ขบวนเสด็จพยุหยาตราทางชลมารค โดยนักทำแผนที่ชาวฮอลันดา พ.ศ.2262 ตรงกับแผ่นดินพระเจ้าท้ายสระ ปรากฏเป็นภาพ . อย่างไรก็ตาม ต้องแยกแยะให้ชัดเจนว่า การมีเรือ ขบวนเรือ และพระราชพิธีพยุหยาตราทางชลมารค ไม่ได้เท่ากับการมีสิ่งที่เรียกว่า ‘เห่เรือ’ พิธีไล่น้ำ ขอให้น้ำลด ในพระราชพงศาวดารบอกว่ามีในเดือนอ้าย ไปทำพิธีที่บางปะอิน ขบวนเรือออกจากอยุธยาไปบางปะอิน ไม่มีการบันทึกถึงการเห่เรือ เป็นเพียงขบวนเรือเท่านั้น การไปทำพิธีที่บางปะอิน เพราะเชื่อว่าเป็นดินสะดือ หรือสะดือดิน เป็นรูที่พญานาคใช้ขึ้นลงระหว่างบาดาลกับโลกมนุษย์ ขอให้พญานาคดูดน้ำให้ลดลงเร็วๆ เพื่อให้ชาวนาได้เกี่ยวข้าว ถ้าน้ำเต็มนาข้าวจะเน่าตาย เรื่องนี้อยู่ในโคลงทวาทศมาส ตรงนี้ถ้าจะมีเห่ ก็ไม่ได้เห่ในเรือ แต่เป็นลักษณะคล้ายทำขวัญ ขอขมาน้ำ (เรื่องลาลูแบร์บันทึกถึงฝีพายที่ส่งเสียงร้องเป็นจังหวะ) ก่อนอื่นต้องทำความเข้าใจนิยามของคำว่า ‘เห่เรือ’ ให้ชัดเจน การส่งเสียงร้องเป็นจังหวะ ไม่ได้เท่ากับ ‘เห่เรือ’ นอกจากนี้ การร้อง ‘เพลงเรือ’ ก็ไม่ได้เท่ากับเห่เรือด้วยเช่นกัน การร้องเพลงเรือ กับเห่เรือ เป็นคนละเรื่อง เห่เรือยุคนั้น ยังไม่มี แต่การร้องเพลงเรือมีมาตั้งแต่ก่อนกรุงศรีอยุธยาด้วยซ้ำไป การให้จังหวะเวลาพายเรือเป็นเรื่องปกติ เวลากระทุ้งเส้า แต่ไม่ใช่เห่ ไม่ใช่ไปตีความการส่งเสียงร้องว่า เห่ ไม่ได้ มันคนละเรื่อง คนละอย่าง การเล่นเรือ ร้องเพลงเรือ แล้ว ‘โห่ร้อง’ ลั่นท้องน้ำ ไม่ใช่ ‘เห่เรือ’ ราชสำนักสมัยอยุธยาตอนต้น หรือก่อนสมัยอยุธยา ระบุตรงๆ ในกฎมณเฑียรบาลว่ามีพระราชพิธีแข่งเรือ ซึ่งเป็นพิธีกรรมขอให้น้ำลด แต่ไม่บอกว่ามีเห่เรือ คำให้การขุนหลวงหาวัด (เอกสารของหอหลวง) พรรณนากระบวนเรือพยุหยาตราทางชลมารคของราชสำนักอยุธยา แต่ไม่มีพรรณนาการเห่เรือ พระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ หรือ เจ้าฟ้ากุ้ง ก็ไม่มีเห่เรือในประเพณี 12 เดือน ที่พรรณนาแม่น้ำลำคลองและประเพณีลอยโคม เดือน 12 ตนขอยืนยันอีกครั้งว่า สมัยอยุธยาไม่มี ‘เห่เรือ’ มีแต่ ‘แห่แหน’ และ ‘โห่เห่’ ซึ่งต่างจาก ‘เห่เรือ’ อย่างมาก ในขบวนพยุหยาตราทางชลมารคจากอยุธยาไปตามแม่น้ำป่าสัก ทวนน้ำถึงท่าเจ้าสนุก (อ.ท่าเรือ จ.พระนครศรีอยุธยา) มีบอกในวรรณกรรมเรื่องบุณโณวาทคำฉันท์ แต่งสมัยพระเจ้าบรมโกศ ว่ามี แห่แหน และ โห่แห่ ซึ่งไม่ใช่ เห่เรือ เพราะต่างกันมากจากเห่เรือที่เข้าใจกันทุกวันนี้ ขบวนเรือ มีอยู่แล้ว แต่ใช่ว่าจะมีเห่เรือ ถ้ามีเห่เรือ ทำไมโคลงทวาทศมาส ไม่เขียนไว้ ทำไมเจ้าฟ้ากุ้งไม่เขียนถึง ในโคลงนิราศธารโศก ก็ไม่ระบุถึงการเห่เรือเลย ที่เรียกกันว่า บทเห่เรือ พระนิพนธ์เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร และกาพย์เห่เรือของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร ท่านไม่ได้ตั้งชื่อนี้เอง แต่ถูกเรียกในภายหลัง ท่านนิพนธ์โดยใช้ฉันทลักษณ์กาพย์กลอนเห่กล่อมที่มีอยู่ก่อนแล้ว และไม่พบหลักฐานว่าเคยใช้เห่เรือจริงๆ ขณะฝีพายร่วมพายเรือพระที่นั่งในแม่น้ำเมื่อเสด็จทางชลมารคไปที่ต่างๆ ขอยืนยันตามหลักฐานอีกครั้งว่า ไม่มีสมัยอยุธยา ไม่มีเห่เรือ” . สุจิตต์ วงษ์เทศ ผู้ก่อตั้งนิตยสารศิลปวัฒนธรรม คอลัมนิสต์ในเครือมติชน ให้สัมภาษณ์กรณีเกิดข้อถกเถียงจากบทความ ‘เห่เรือ ไม่มีสมัยอยุธยา เจ้าฟ้ากุ้ง ไม่มีเห่เรือ’ ในนิตยสารมติชนสุดสัปดาห์