Arash Guitoo (آرش گیتو)

طبیعت و انسان — قسمت دو در قسمت قبل تا پایان جنگ جهانی دوم رسیدیم: به اینکه چطور از قرن شانزدهم به بعد «طبیعت» جای «دستور الهی» را به‌عنوان منبع شناخت گرفت، و چطور تجربه‌گرایی و مشاهده مبنای تفکر مدرن شد. گفتم که این نگاه تا پایان جنگ جهانی دوم گفتمان غالب جهان غرب بود — نه فقط در علوم سخت، بلکه در جامعه‌شناسی و هرچه قرار بود تعاملات انسانی را تنظیم کند. آگوست کنت جامعه‌شناسی را اساساً به‌عنوان «فیزیک اجتماعی» تصور کرده بود؛ امیل دورکیم روش‌های تجربی طبیعی را به مطالعه خودکشی و دین برد؛ ماکس وبر، با همه تأکیدش بر «فهم» به جای «کشف قانونمندی»، باز در افق یک علم انسانی واقع‌گرا کار می‌کرد. فرض مشترک همه این‌ها ساده بود: جهانی واقعی بیرون از ذهن ما وجود دارد، ما می‌توانیم با روش به آن نزدیک شویم، و هرچه نزدیک‌تر شویم، زندگی بهتر می‌شود. این فرض در سال ۱۹۴۵ شکست. نه اینکه ناگهان اشتباه ثابت شود، بلکه ایمان به آن شکست. هولوکاست نشان داد که همان عقلانیت ابزاری‌ که قرار بود بشر را از خرافه و استبداد رها کند، می‌تواند خود را در خدمت صنعتی کردن مرگ قرار دهد. راه‌آهن دقیق، برنامه‌ریزی اداری، تقسیم کار، طبقه‌بندی علمی انسان‌ها — تمام این‌ها میراث مدرنیته بودند و تمام این‌ها در خدمت کشتار. این ضربه‌ای بود که جهان فکری غرب هرگز به‌طور کامل از آن بهبود نیافت. اولین و مهم‌ترین پاسخ از دل خود آلمان آمد: ماکس هورکهایمر و تئودور آدورنو در تبعید آمریکایی‌شان کتاب دیالکتیک روشنگری (۱۹۴۴) را نوشتند. تز مرکزی آن‌ها این بود که روشنگری در درون خود بذر تخریبش را دارد. عقلی که طبیعت را رام می‌کند، سرانجام انسان را هم به موضوع تسلط تبدیل می‌کند. عقل ابزاری — یعنی عقلی که فقط می‌پرسد «چگونه؟» و نه «چرا؟» — وقتی از هرگونه تأمل اخلاقی جدا شود، می‌تواند به اردوگاه کار اجباری ختم شود. این تحلیل هسته مکتب فرانکفورت شد: کریتیکال تئوری یا نظریه انتقادی. اهمیت این بحث را نباید دست کم گرفت. برای اولین بار، متفکران بزرگی در غرب پیش‌فرض علوم اجتماعی تجربی را، که خود را خنثی و بی‌طرف تصور می‌کرد، زیر سوال بردند. آدورنو در جدل مشهور «جدال عینی‌گرایی» (Positivismusstreit) در دهه ۱۹۶۰ با کارل پوپر رو به رو شد. پوپر می‌گفت علوم اجتماعی هم باید مانند علوم طبیعی کار کنند: فرضیه بسازند، و آن را در برابر واقعیت محک بزنند. آدورنو پاسخ می‌داد که این رویکرد خودش ایدئولوژیک است — چون جامعه‌ای را که می‌خواهد بشناسد، همان‌طور که هست پذیرفته و توصیف می‌کند، بدون اینکه بپرسد چرا این‌طور شده و چرا باید این‌طور بماند. یورگن هابرماس، نسل بعدی این سنت، کوشید میانه‌روی کند: بله، عقلانیت ممکن است، اما نه به شکل علم طبیعی، بلکه در قالب «عقلانیت ارتباطی» — یعنی عقلی که در گفت‌وگوی آزاد میان انسان‌های برابر شکل می‌گیرد. چیز مهمی که باید به آن توجه کرد این است: این اندیشه‌ها در اروپا زاده شدند، نه در آمریکا. و این تصادفی نیست. اروپا بود که ویرانی را از نزدیک دید. اروپا بود که باید توضیح می‌داد چطور گوته و کانت و بتهوون و همزمان آشویتس در یک سرزمین ممکن شده‌اند. آمریکا در این میان تقریباً یک ناظر بود — پیروز جنگ، قهرمان آزادسازی، و از نظر فیزیکی دست‌نخورده. ایمان آمریکایی به پیشرفت و عقل پراگماتیک تا دهه‌ها بعد تقریباً سالم ماند. این تاخیر بسیار تعیین‌کننده خواهد شد. در همین دوران، در آن سوی مرز آلمان، فرانسه به راه خود می‌رفت. اگزیستانسیالیسم ژان پل سارتر، سیمون دو بووار و آلبر کامو از دل مقاومت فرانسوی متولد شد. اینجا هم محور همان بود: اگر جهان خودش معنایی ندارد، اگر هیچ قانون طبیعی یا الهی نمی‌تواند به ما بگوید چه کنیم، پس معنا را باید خود بسازیم. سارتر می‌گفت انسان «محکوم به آزادی» است. این شعار رهایی‌بخش، ولی همزمان بنیان‌افکن بود: اگر هیچ مرجع بیرونی‌ای نیست، هر ادعای «این طبیعی است» یا «این جهانشمول است» خود زیر سوال می‌رود. دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در فرانسه دوران انفجار فکری‌ای بود که نامش را ساختارگرایی‌زدایی یا پساساختارگرایی گذاشتند. سه چهره اصلی: میشل فوکو، ژاک دریدا، ژیل دلوز. و در کنارشان ژان-فرانسوا لیوتار که بعدها اصطلاح «پست‌مدرن» را در کتاب وضعیت پست‌مدرن (۱۹۷۹) به‌عنوان یک مفهوم فلسفی تثبیت کرد. ادامه👇