(Gholip) روحیه

‍ استقلال فرهنگی ملّتها اگر بشرها همه یکسان و یک قوم باشند و اختلاف و اصناف ما بین آنها نباشد مترقّی نخواهند بود؛ زیرا ترقّی نتیجه می‌شود از اینکه افکار و عقاید و احوال و اخلاق مردم به یکدیگر تلاقی کند و از همدیگر استفاده کنند. اگر همه یک نوع فکر و رویّه داشته باشند چه استفاده‌ای از یکدیگر خواهند کرد و به چه وسیله ترقّی حاصل می‌شود؟ و این مسئله مسلّم است که اگر قومی استقلال خود را از دست داد و تابع قوم دیگر شد کم‌کم در او مستهلک می‌شود و آثار وجودی او از بین می‌رود و این زیانی است که به عالم انسانیّت وارد می‌آید. اگر این حرف درست باشد رعایت حقّ استقلال ملل اصل مسلّمی خواهد بود ولیکن یک نتیجۀ دیگر هم از آن گرفته می‌شود به این معنی که هر ملّتی همچنان‌که حقّ حیات پیدا می‌کند تکلیفی هم بر عهدۀ او وارد می‌آید و آن این است که در جامعۀ بشریت عامل ترقّی باشد و برای اینکه وظیفه را ادا کند ناچار باید معارف و تمدّن و تربیت مخصوص داشته باشد و فرهنگ ایران دارای آن مقام است که با فرهنگهای ملل دیگر همقدم شود. [سیاست‌نامۀ ذکاء‌الملک: مقاله‌ها، نامه‌ها و سخنرانی‌های سیاسی محمّدعلی فروغی، به‌ کوشش ایرج افشار و هرمز همایون‌پور، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ دوم ۱۴۰۴، ص ۲۴۳-۲۴۴] بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی