Rosita Custers 🔭

Een ochtendcolumn Als ouders te behulpzaam worden De discussie over sociale mobiliteit kreeg deze week een nieuwe wending. In beleidskringen wordt verder gekeken naar manieren om de mogelijkheid voor ouders om geld aan kinderen te schenken verder fiscaal te beperken. Vooral steun bij studie of bij het kopen van een huis ligt onder het vergrootglas. In het debat klinkt steeds vaker dezelfde redenering, financiële hulp van ouders zou kansenongelijkheid vergroten. Die gedachte lijkt logisch. Vermogen dat binnen families circuleert zou sociale mobiliteit ondermijnen. De conclusie volgt dan bijna vanzelf. Belast schenkingen, belast erfenissen, belast vermogen. Alleen staat die redenering op zijn kop. Internationaal onderzoek laat al jaren een consistent patroon zien. Sociale mobiliteit hangt in de eerste plaats samen met goed functionerende publieke voorzieningen, goed onderwijs, een toegankelijke woningmarkt, betaalbare kinderopvang. In landen waar die fundamenten stevig zijn, wordt de startpositie van kinderen minder bepaald door het gezin waarin zij geboren worden. Scandinavië is het klassieke voorbeeld. Daar spelen ouderlijke vermogensoverdrachten een veel kleinere rol in de kansen van jongeren. Niet omdat ouders daar minder betrokken zijn bij hun kinderen, maar omdat instituties daar simpelweg doen waarvoor ze bedoeld zijn. Wanneer die fundamenten verzwakken, gebeurt er iets voorspelbaars. Families gaan zelf doen wat de publieke structuur niet meer levert. Ouders investeren meer in hun kinderen, betalen studies, organiseren bijles, helpen bij een huis, springen bij wanneer het systeem het laat afweten. Wat in het huidige debat vaak als oorzaak van ongelijkheid wordt gepresenteerd, blijkt dan eerder een reactie op falend overheidsbeleid. De woningmarkt is veranderd in een gesloten systeem. Regelgeving, schaarste, en procedures hebben het aanbod jarenlang verstikt. Jongeren kunnen nauwelijks nog zelfstandig een huis kopen. De introductie van de huurwet vaagde de huurwoningen van de markt.  Wie nu ouders heeft die kunnen bijspringen maken nog een kans. Hetzelfde patroon zie je in het onderwijs. Het systeem wordt steeds ingewikkelder en bureaucratischer. Van de werkweek van een leraar gaat nog maar iets meer dan de helft naar lesgeven, terwijl de kwaliteit onder druk staat. Ook daar vullen families het gat dat ontstaat. Dat is geen nieuw verschijnsel. De familie was eeuwenlang de kleinste economische eenheid van de samenleving. Ouders werkten, spaarden en bouwden vermogen op zodat kinderen verder konden komen dan zijzelf. Die dynamiek was geen verstoring van sociale mobiliteit, maar juist een van de motoren ervan. Wat in het huidige debat gebeurt is daarom opmerkelijk. Niet de verstarring van onderwijs of woningmarkt staat centraal, maar de familie die probeert die verstarring te compenseren. De ouders worden het probleem. Dat is politiek begrijpelijk. Hervorming van woningmarkt of onderwijs vraagt jaren en tast gevestigde belangen aan. Belastingen verhogen is eenvoudiger. Het verschuift de aandacht van structureel vastgelopen dossiers naar individuele gedragingen. Sociale mobiliteit wordt zo een argument voor een andere operatie. Niet het herstellen van de fundamenten, maar het herverdelen van vermogen dat families hebben opgebouwd. Het resultaat is een merkwaardig schouwspel. Een overheid die sectoren met regels verstikt en vervolgens wijst naar ouders die hun kinderen proberen te helpen. Families doen wat families altijd hebben gedaan. Ouders proberen de volgende generatie verder te brengen dan zij zelf gekomen zijn. Wanneer die ambitie opnieuw afhankelijk wordt van familievermogen, ligt het probleem meestal niet bij de familie. Het ligt bij instituties die niet meer doen waarvoor ze bedoeld zijn.