SamBlom 🏃🏼👟

Een ochtendcolumn Ik herinner me de eerste Quote 500 die ik las. Ik wilde weten hoe die mensen waren begonnen. Wat hadden ze gezien wat anderen niet zagen. Hoe bouw je zoiets op. Wat was het verhaal achter het succes. Nu lijkt die lijst een publieke schandpaal. De namen zijn nauwelijks bekend of de discussie gaat over hoeveel we bij die mensen kunnen ophalen. De petitie ligt klaar, ‘Belast de Quote 500, niet gewone mensen’. Een gezamenlijk initiatief van onder meer SP, Volt, Partij voor de Dieren en PRO. Gewone mensen oordelen dus over ongewone mensen. Wat iemand heeft opgebouwd en hoeveel belasting iemand al betaalt, lijkt er weinig toe te doen. Het is te weinig, dat weten we zeker. We praten vaak over pestgedrag. Iemand uitkiezen, een kenmerk uitvergroten en de groep meekrijgen. Maar zodra het over succesvolle mensen gaat, herkennen we ons eigen gedrag niet meer. Een naam en een geschat vermogen zijn genoeg. We worden op slag blind. We zien geen individu meer, alleen een groep waarover het oordeel al klaarstaat. Met mensen terugbrengen tot een groepskenmerk hebben we dacht ik buitengewoon slechte ervaringen. Dit jaar kwamen een crypto-ondernemer en een AI-ondernemer de lijst binnen. De een woont in Hongkong, de ander in New York. Waarom ze vertrokken zijn, weet ik niet. Bij het lezen van de reacties kan ik me de aantrekkingskracht van wat afstand tot Nederland wel voorstellen. De SP schrijft over vermogenden die ‘met de buit’ vertrekken. Buit. Met dat ene woord krijgt alles wat iemand heeft opgebouwd een verdachte herkomst. Je hoeft het verhaal niet meer te kennen. Dat is politiek gemakkelijk. Een begroting op orde krijgen vraagt keuzes die stemmen kunnen kosten. Dat lukt daarom ook niet. Wijzen naar een kleine, vermogende groep kan juist stemmen opleveren. Voor een rekening die bij een ander wordt gelegd, zijn altijd handtekeningen te vinden. En mensen zijn eenvoudig te mobiliseren. De hooivork staat klaar in het schuurtje. In Frankrijk zie je hoe snel de woede de straat op kan gaan. Wie de sociale media volgt, ziet dat politici weinig moeite hoeven te doen om die aan te wakkeren. Over belastingen valt genoeg te bespreken. Ook over de bijdrage van vermogende mensen. Maar dan wil ik wel weten waar het over gaat. Wat bezit iemand, wat zit er vast in een bedrijf en wat wordt er al betaald? Anders blijft vooral de vraag waarom we pestgedrag zo goed herkennen, behalve wanneer het doelwit ons uitkomt.

Een ochtendcolumn We praten veel over de verdeling van vermogen. Daarbij slaan we een stap over. Voor dat vermogen ontstond, heeft iemand risico genomen. Maak je verlies, dan is het risico voor jou. Maak je winst, dan is de opbrengst van ons allemaal. Daaronder ligt het idee dat vermogen vanzelf groeit. Rijken worden rijker omdat ze rijk zijn. Slapend rijk. Maar rijkdom veroorzaakt geen groei. Risico doet dat. Geld dat stil blijft staan verliest door inflatie koopkracht. Wie vermogen wil laten groeien, moet het inzetten en accepteren dat het ook minder waard kan worden. Zonder risico geen rendement. Het eigen huis laat zien hoe snel we dat vergeten. De overwaarde van vandaag wordt behandeld alsof die de eigenaar vanzelf is toegevallen. Tussen 2008 en 2013 daalden de Nederlandse huizenprijzen ruim twintig procent en stond ongeveer een derde van de huishoudens met een hypotheek onder water. Mensen moesten hun huis met verlies verkopen, bleven met een restschuld achter en soms dwong de bank verkoop af. Dat was hetzelfde eigen huis waarvan we de waardestijging vandaag als bijna risicoloos vermogen beschouwen. Commercieel vastgoed kreeg eveneens zware klappen. Waarde kan twintig jaar nodig hebben om te ontstaan en in veel kortere tijd verdwijnen. Wie vijftig procent verliest, moet daarna honderd procent stijgen om weer terug te zijn. Nog geen tien jaar later sloten tijdens corona winkels en bedrijven, vielen huurinkomsten weg en nam leegstand toe. Vastgoedeigenaren moesten bijstorten en met banken om tafel. Twee grote crises binnen vijftien jaar. Vandaag zijn huizen, ondernemingen en beleggingen weer meer waard en vertellen we elkaar dat vermogen vanzelf groeit. Wie dat beweert heeft de afgelopen vijftien jaar onder een steen geleefd. Bij aandelen doen we hetzelfde. Wie duizend dollar in Apple had gestoken en was blijven zitten, zou nu rijk zijn. Dat Apple in 1997 zo diep in de problemen zat dat Microsoft 150 miljoen dollar investeerde, verdwijnt uit het verhaal. Achteraf lijkt blijven zitten eenvoudig. Op dat moment betekende het accepteren dat het geld ook verloren kon gaan. Ook langjarige beursgrafieken kennen de afloop. Ze laten zien wat iemand verdiende die zijn geld tientallen jaren kon laten staan. Het werkelijke leven kent ontslag, ziekte, echtscheiding, een onderneming die geld nodig heeft en een beurs die instort. Wie dan moet verkopen krijgt geen gemiddeld rendement, maar de koers van die dag. En toch hebben we dat risico hard nodig. Een ondernemer neemt personeel aan voordat de omzet er is, een ontwikkelaar bouwt voordat alle opbrengsten vaststaan en een investeerder financiert technologie voordat duidelijk is of die werkt. Woningbouw, innovatie en energietransitie beginnen met geld dat wordt ingezet zonder zekerheid dat het terugkomt. Nederland heeft geen gebrek aan geld dat veilig wordt gehouden. Eind 2025 stond ruim €540 miljard van huishoudens op spaarrekeningen en deposito’s en de spaarquote bedroeg 17,3 procent, het hoogste niveau sinds 1995 buiten de coronajaren. We hebben het risico mijden aardig onder de knie. Daarmee ontstaat een merkwaardige politieke boodschap. Dezelfde politici die zeggen dat we moeten investeren in de energietransitie, innoveren en meer risico moeten durven nemen, ontwikkelen beleid waarin de opbrengst van dat risico moreel ter discussie wordt gesteld. Het verlies blijft bij degene die het risico nam, terwijl een succesvolle uitkomst verandert in vermogen dat opnieuw verdeeld moet worden. Vermogen is in Nederland niet langer een teken van succes. Het is verdacht. Waar komt het vandaan, hoe is het verkregen en hoe kunnen we het verdelen. Wie wil dat honderden miljarden aan privaat geld naar woningen, bedrijven, innovatie en energie gaan, zal uiteindelijk een vraag moeten beantwoorden. Waarom zou iemand risico nemen als het verlies voor hem is en de opbrengst bij succes een moreel probleem wordt dat vervolgens moet worden gedeeld.

Een ochtendcolumn Er zit een vraag onder de politiek van Jesse Klaver waar ik eigenlijk nooit een antwoord op hoor. Wanneer is het wel genoeg? Nederland heeft geen samenleving ingericht waarin mensen die het goed hebben weigeren te delen. We hebben een verzorgingsstaat opgebouwd waarin hogere inkomens netto een groot deel van de rekening betalen en lagere inkomens worden ondersteund. De onderste helft krijgt via belastingen, uitkeringen en voorzieningen per saldo inkomen erbij. Aan de bovenkant gebeurt het omgekeerde. Dat systeem bestaat dankzij tientallen jaren van zorgvuldig opgebouwd maatschappelijk draagvlak. Het is misschien wel het beste bewijs dat solidariteit in Nederland geen mooie gedachte is, maar dagelijkse praktijk. Klaver vindt dat hoge inkomens meer moeten bijdragen. Wat betekent dat precies? We nemen Johan van Dijk. Johan heeft een goede baan en verdient €85.000 per jaar. Daarmee valt hij in de allerhoogste belastingschijf van Nederland. Geen grootindustrieel, gewoon een werknemer met een goed salaris. De meeste zelfstandige ondernemers verdienen minder. Reken vervolgens eens uit wat Johan afdraagt. Inkomstenbelasting en premies, daarna btw over wat hij koopt, accijnzen aan de pomp, energiebelasting, autobelastingen, lokale heffingen en ik vergeet vast nog wat. Voor een profiel van Johan komt de totale belastingdruk uit op iets van 42 à 43 procent van zijn bruto inkomen. Zou die verhouding gedurende een werkzaam leven van veertig jaar gelijk blijven, dan komt dat neer op ongeveer zeventien jaar van zijn leven werken volledig in dienst van het collectief. Dat lijkt mij geen gebrek aan solidariteit, maar eerder het bewijs ervan. Johan werkt veertig uur per week. Meer werken is dus nauwelijks een serieus antwoord. Meer verdienen vraagt voor hem om overuren, een zwaardere functie, meer verantwoordelijkheid of een volgende stap in zijn loopbaan. In 2026 heeft 58 procent van de werkenden een marginale druk boven 49,5 procent. Van elke volgende verdiende euro kan daardoor minder dan de helft in zijn besteedbare inkomen terechtkomen. Daarmee komt de bereidheid om die volgende stap te zetten onder druk te staan. Een promotie betekent doorgaans meer verantwoordelijkheid, meer druk en soms langere dagen. Wanneer van de extra beloning meer dan de helft verdwijnt via belasting, afbouwende heffingskortingen of toeslagen, verandert de rekensom. Het verschil tussen blijven zitten en doorgroeien wordt kleiner. Klaver weet hoe het stelsel werkt. Vanuit die werkelijkheid vraagt hij hogere inkomens om nog meer bij te dragen. Johan werkt veertig uur en draagt gedurende die werkweek fors bij aan het collectief. Wil hij verder komen, dan kan van de financiële opbrengst van die extra inspanning meer dan de helft naar datzelfde collectief gaan. Dagelijks leest Johan het in de krant en op tv, ziet hij het op de socials en hoort hij het in de politiek, de sterkste schouders moeten meer dragen, topinkomens moeten meer bijdragen, vermogens moeten zwaarder worden belast. Steeds dezelfde boodschap. Johan draagt te weinig bij. Nog is het niet genoeg. Daarom interesseert mij de grens. We praten voortdurend over hoeveel verschil te groot is. Veel minder hoor ik hoeveel verschil te klein is. Solidariteit kan niet uitsluitend worden gemeten aan wat nog meer bij iemand kan worden opgehaald. Twintig jaar van zijn leven, vijfentwintig? Solidariteit veronderstelt ook erkenning van wat al wordt bijgedragen. Anders verandert een gezamenlijke afspraak langzaam in een permanente rekening voor steeds dezelfde groep. Wanneer heeft Johan genoeg bijgedragen? Als zeventien van zijn veertig arbeidsjaren niet genoeg zijn en van de opbrengst van verdere inspanning meer dan de helft naar het collectief kan gaan, hoeveel moet Johan dan nog doen voordat Klaver zegt, dit is wel genoeg?

Een ochtendcolumn De discussie over hogere belastingen op vermogen, box 3 en nalatenschappen begint met dezelfde aanname. De overheid heeft meer geld nodig om collectieve voorzieningen te kunnen betalen. Daarmee verschuift de discussie direct naar de vraag wie de rekening betaalt. De omvang van de rekening blijft buiten beeld. De cijfers geven weinig aanleiding voor deze vanzelfsprekendheid. Nederland haalt in 2026 naar verwachting ruim €450 miljard aan belastingen en premies op. In 2020 was dat ongeveer €330 miljard. De belastingopbrengsten stijgen daarmee in zes jaar met bijna 37 procent. Inflatie verklaart een deel van die groei, maar niet alles. Nederland int historisch hoge belastingopbrengsten. Toch sluit ook deze begroting opnieuw met een tekort. Begrotingstekorten zijn in Nederland historisch eerder de regel dan de uitzondering. Hogere belastingopbrengsten leiden kennelijk niet vanzelf tot een sluitende begroting. De verklaring ligt daarom niet aan de inkomstenkant. De overheid werd ingericht om collectieve voorzieningen te organiseren. Veiligheid, rechtspraak, infrastructuur, onderwijs en een sociaal vangnet vormden de kern. Geleidelijk verschoof de taakopvatting. De overheid ging zich steeds vaker bezighouden met hoe mensen wonen, reizen, eten, verwarmen, opvoeden, sparen, beleggen en ondernemen. Voor ieder nieuw maatschappelijk vraagstuk ontstond een nieuwe overheidstaak. Daarmee veranderde ook het karakter van de overheid. Een organisatie met een begrensde opdracht groeit alleen wanneer die opdracht groeit. Een organisatie die zichzelf steeds nieuwe opdrachten geeft, kent die begrenzing niet. Iedere nieuwe taak vraagt mensen, uitvoering, ICT, management en structureel budget. De organisatie groeit mee. De Rijksoverheid groeide de afgelopen jaren fors in personeelsomvang en de brede overheid biedt inmiddels werk aan meer dan een miljoen mensen. Over de omvang van de overheid bestaat wel degelijk een politiek debat. Dat loopt vast in een links-rechtstegenstelling. Meer overheid wordt verbonden met meer collectieve voorzieningen, minder overheid met afbraak daarvan. Daarmee verschuift de aandacht van de echte vraag. Niet iedere maatschappelijke opgave kan automatisch een overheidstaak te worden. Een ambtelijke organisatie is geen duizenddingendoekje. Iedere nieuwe taak vergroot de druk op de uitvoering. De opeenstapeling van vastgelopen dossiers laat inmiddels zien dat ook de overheid een grens kent. Toch richt de politieke discussie zich bij een begrotingstekort zelden op de vraag welke taken kunnen verdwijnen. De aandacht verschuift vrijwel direct naar de dekking. Welke belasting kan omhoog? Welke aftrekpost kan verdwijnen? Wie kan er nog meer bijdragen? Hoe dichten we de gaten in de begroting? Economen, fiscalisten, hoogleraren en opiniemakers onderbouwen vooral waarom vermogen zwaarder kan worden belast, waarom box 3 verder moet worden aangescherpt of waarom nalatenschappen veel meer zouden moeten bijdragen. De grijsgedraaide brede schouders logica. Daarmee verschuift het debat steeds maar weer van het takenpakket naar de verdeling van de belastingdruk. De belangrijkste politieke keuze blijft daarmee steeds buiten beeld. Een begrotingstekort bewijst immers niet dat Nederland te weinig belasting heft. Nederland haalt historisch hoge belastingopbrengsten binnen. Het laat vooral zien dat de uitgaven blijven meegroeien met een overheid die zichzelf steeds meer taken geeft. De discussie over hogere belastingen begint aan het einde van de redenering. De vraag is niet alleen hoeveel belasting Nederland wil heffen. De vraag is welke overheid Nederland wil financieren. Zolang de discussie over de taken van de overheid wordt vervangen door een discussie over de verdeling van de belastingdruk, blijft een fundamentele politieke keuze buiten beeld.