Umesh Chauhan

विष्णु सापकोटासँगको नयाँ अन्तर्वार्ताले धेरै विषय छोएका छन् र वर्तमान राजनीति र समाजबारे उहाँका दृष्टिकोणहरूलाई थप प्रस्ट रूपमा बुझ्न सजिलो बनाएको छ । अन्तर्वार्तामा समेटिएका विभिन्न स-साना कुरामामा सहमति-विमति आफ्ना ठाउँमा छँदैछन् । म यो टिप्पणीमा २ विषयलाई लिएर मेरा विमति राख्दैछु । पहिलो विषय हो रप्चर (rupture) । जेनजी आन्दोलनपछिको राजनीतिक अवस्था र वालेन शाहको नेतृत्वलाई रप्चर भन्न मिल्दैन भन्ने मेरो मत छ । रप्चरको अवधारणालाई विस्तृत रूपमा उपयोग गर्ने फ्रेन्च दार्शनिक Michel Foucault का विचारलाई आधार मानौँ । उनका अनुसार कुनै चिन्तन वा त्यससँग जोडिएका व्यवहारमा रप्चर हुन समग्र स्थापित चिन्तन प्रणाली मेटिएर बिल्कुल नयाँ चिन्तन स्थापित हुन आवश्यक छ । फुकोले यौनिकता र मानसिक सन्तुलन-असन्तुलनलाई हेर्ने युरोपेली चिन्तनमा रप्चरको बृहत् चर्चा गरेका छन् । आधुनिक संस्थाहरू सुरु हुनुअघिका यौनिकता वा मानसिक स्वास्थ्यलाई हेर्ने पद्दतिमा आनका तान हेरफेर आएर आधुनिक युगमा जसरी बिल्कुल नयाँ संस्था (institutions) सँगै नयाँ चिन्तन स्थापित भए त्यसलाई फुकोले रप्चर भनेका छन् । तर, जेनजी आन्दोलनमा जे-जस्ता न्यारेटिभ प्रयोग भएका थिए र त्यसपछिको राजनीतिमा जेजस्ता प्राथमिकता स्थापित भएका छन् -जस्तै, भ्रष्टाचारको अन्त, तीव्र गतिको विकास वा समृद्धि, सुशासन, छिटो-छरितो सार्वजनिक सेवा, आदि - ति सबै नेपालको समाज र राजनीतिमा लामो समयदेखि नै विद्यमान थिए । नेपाल किन स्विट्जर्लाण्ड जस्तो हुन सक्दैन ? पढेलेखेका मानिसले देशको नेतृत्व किन नगर्ने ? सार्वजनिक सेवालाई डिजिटाइज गर्न किन नसकिने ? आदि प्रश्न नेपालका लागि नयाँ थिएनन् । त्यसैले, जेनजी आन्दोलन जुन अपेक्षा वा हुटहुटीका आधारमा भयो वा रास्वपाले जे‍-जस्ता दृष्टिकोणलाई आफ्नो पार्टीको उद्देश्य बनाएको छ त्यसलाई रप्चर नभनेर निरन्तरता मान्नुपर्ने हुन्छ । अहिले रास्वपा वा वालेन शाहले फरक शैली वा माध्यमबाट समाजमा लामो समयदेखि विद्यमान अपेक्षालाई नै स्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेका हुन् -नयाँ मूल्यमान्यता वा प्राथमिकता स्थापित गर्न खोजेका होइनन् । मेरो विमतिको दोस्रो विषय हो क्रमभङ्गता वा departure -यसपछि डिपार्चर -वारे विष्णुका दृष्टिकोण । मलाई लाग्छ वालेन शाहले प्रधानमन्त्रीका रूपमा जसरी सरकारको नेतृत्व गरिरहेका छन् त्यसमा कुनै 'डिपार्चर' छैन । झट्ट हेर्दा उनका केही व्यवहार -जस्तै, संसद्लाई महत्त्व नदिने, औपचारिक समारोहमा नजाने, पार्टीका गतिविधिमा सहभागी नहुने, आदि -डिपार्चरजस्तो देखिन सक्छ । तर, यो डिपार्चर नभएर हामीलाई पहिलेदेखि नै थाह भएको वालेन शाहको लोकतन्त्र र यससँग जोडिएका संस्थाप्रतिको उनको अरुचिको अभिव्यक्ति मात्र हो । यसलाई डिपार्चर मान्न नहुने मेरो धारणाको अर्को आधार के हो भने नेपालमा उटा निश्चित वर्ग र समूह राजनीतिक दल र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूप्रतिको वितृष्णा पालेर बसिरहेको छ । उसलाई लोकतन्त्र, उदारवाद, गणतन्त्र, विकेन्द्रीकरण (वा संघीयता), धर्मनिरपेक्षता आदि नेपालको संविधानका मूलभूत विशेषताहरूप्रति तीव्र असन्तुष्टि छ । वालेन शाह त्यो समूहका 'पोस्टर बोय'का रूपमा काम गरिरहेका हुन् । उनले जसरी सरकारको नेतृत्व गरिरहेका छन् त्यसलाई आम मानिसको अपेक्षा वा सरोकारका विषय सम्बोधन गर्नका लागि उनले अँगालेको फरक शैली (वा डिपार्चर) भन्नु मेरो विचारमा उपयुक्त होइन -किनकि यो उनको वितृष्णाको manifestation हो, आम जनताका सरोकारको सम्मान होइन । समग्रमा भन्दा जेनजी आन्दोलन सुशासन र तीव्र समृद्धि खोजेको थियो । यसका लागि नेपाललाई एउटा दबङ् र नयाँ नेता चाहिएको थियो । बालेनले त्यसका उपयुक्त उमेदवारका रूपमा आफूलाई लामो समयदेखि प्रस्तुत गरिरहेका थिए । सबै तालमेल उनको पक्षमा भयो र उनले भयङ्कर ठुलो बहुमतका साथ सरकारको नेतृत्व गरिरहेका छन । तर, मेरो विचारमा उनी नेपालको लोकतन्त्र, उदारवाद वा नयाँ संविधानका पक्षधर होइनन् -बरु यसका जोखिमका स्रोत भने हुन् । मलाई लाग्छ यो चुरो कुरोमा विष्णु र मेरा मत फरक छन् । यसको निर्क्यौल अर्को साता मनिलामा हुने नै छ । ;-) @Bishnusapkota @basantabasnet