Ercan

YİYEREK ÖLMEK Sine Aras Akten Türkçede hırsızlığın en kısa tarifi bir fiildir: Yemek. Para yemek. Hak yemek. Memleketi yemek. Sanki dil, mahkemelerden önce anlamıştır meseleyi. Birinin serveti büyürken başkasının hayatından eksilen şeyi görmüş, adını koymuştur. Bir hekim olarak burada durmam gerekir: Obeziteyi ahlaksızlığın benzetmesine çeviremeyiz. Genetiğin, çevrenin, ilaçların, yaşam koşullarının iç içe geçtiği bir hastalığı insanın karakteriyle tartamayız. Bir bedenin ağırlığı, vicdanı hakkında hiçbir şey söylemez. Ama iktidarın iştahını tartabiliriz. Neyi yediğine, kimin payını aldığına, doyabilmek için kaç kişiyi sofradan kaldırdığına bakarak. Edebiyatın ziyafet sofraları bu yüzden hiçbir zaman yalnızca yemek anlatmaz. Masanın başında kimin oturduğunu, kimin hizmet ettiğini, kimin kapının dışında kaldığını da anlatır. Bir romanın bütün sınıf meselesi bazen tek bir tabakta durur: Birinin bitiremediği, ötekinin bulamadığı. Bugünün fon vurgunlarını da biraz böyle okumak gerekir. Rakamların arkasında insanların ertelenmiş hayatları vardır. Biriktirilmiş bir ev ihtimali. Çocuğa ayrılmış eğitim parası. Yaşlılıkta kimseye muhtaç olmama arzusu. Yenilen, paradan önce zamandır. İnsanın yıllarıdır. Sabah karanlığında kalkışları, vazgeçtiği tatilleri, “bu ay da almayayım” dediği ayakkabıdır. Din tam burada, lokmanın önünde bir soru olarak durmalı: Bu kimin hakkı? Kur’an’ın “Yiyin için fakat israf etmeyin” çağrısını yalnızca tabakta bırakılan pirinçlere indirgemek ne kullanışlı bir dindarlık. Bir ülkenin kaynaklarını tüketirken ekmek kırıntısını yerden kaldırıp öpmek… Sofrada besmele, hesapta başkasının ömrü. Benim itirazım, açlığa sabır öğütleyenlerin kendi iştahlarına hiçbir sınır tanımamasına. Biyolojinin dili ihtiyaçtır. İnsanın yaşamak için beslenmesi gerekir. Fakat iktidarın doymak bilmeyen iştahı, ihtiyacın çok ötesinde bir yerde büyür: Hesap vermeyeceğine inandığı yerde. Çünkü cezasızlık, her lokmadan sonra bir sonrakini mümkün kılar. Önce para yenir. Sonra o paranın hesabını soracak kurumlar. Ardından kayıtlar, itirazlar, tanıklıklar. Sofra büyüdükçe hakikat küçültülür. Bir süre sonra memleketin görevi, bu ziyafetin sürmesini sağlamak olur. Üstelik iktidar yalnızca makamda oturan değildir. Parayı yöneten, denetimi susturan, itibarı kalkan yapan, “bize bir şey olmaz” güvencesini dağıtan herkes o masada yer tutar. Etik, tam o masada başlar: Elinin uzanabildiği her şeyi almamayı seçtiğin yerde. Bir toplumun çürümesi ise hırsızın iştahından önce, seyircinin cümlesinde duyulur: “Ben de olsam yerdim.” O cümlede artık suç yadırganmaz; sofraya davet edilmemiş olmak dert edilir. Çocuklara dürüstlük anlatılırken yetişkinler birbirlerine kestirme yollar tarif eder. Sonra şaşırırız: Neden kimse kimseye güvenmiyor? Çünkü güven de yenmiştir. Bazıları yiyerek ölür. Bazı iktidarlar, yerken öldürür. Ve gün gelir, önlerinde bütün servetleri dururken çocuklarına bırakabilecekleri temiz bir hikâye bulamazlar.