Hassan Mohebbi Bahma

خود را جا می‌گذارد تا هیچکس نفهمد که رفته است… - عمران صلاحی اولین‌بار چماقداران بُت اعظم و عربده‌کشان حکومت در اعتراض به طنزی که او در ستون “آقای شکرچیان” در ماهنامه‌ی دنیای سخن نوشت، به خیابان آمدند و با شکستن شیشه‌های دفتر مجله و تهدید به آتش زدن او و ساختمان نشریه، اعلام حضور کردند. در دَم شکایت قضایی به جُرم توهین به “حضرت آدم و حوا” علیه عمران صلاحی اعلام شد! خودش بعدها در جایی گفت؛ از زیبایی زندگی ما ایرانیان در این دوره‌ی “درخشان” تاریخ معاصر، این است که هیچ طنزنویسی هرگز نمی‌تواند این حد از خلاقیت را تصور کند. و همین شد سوژه‌ی طنزی که کمی بعد در همان‌جا نوشت، وقتی که مسئولان اعلام کردند استفاده از کلمه‌ی “پستان” در متون پزشکی و بیمارستان‌ها ممنوع است. صلاحی پیشنهاد داد از واژه‌ی سینه استفاده شود و بلافاصله نوشت که البته “سینه” دقت لازم را ندارد، زیرا آقایان هم در داشتن آن با خانم‌ها مشترکند. بعد پیشنهاد داد که کلمه‌ی “قفسهٔ صدریه” را به‌کار ببریم، و تاکید کرد هر چند ممکن است بچه بترسد و شیر نخورد، اما بجایش به ذوق و لطافت روحی آن برادر و‌ مسئول محترم توجه کنیم که با کلمه‌ی “سرطان پستان” تحریک می‌شود! از همین‌رو بود که سرود: نمی‌دانیم اگر عبور کنیم وارد شده‌ایم یا خارج نمی‌دانیم اگر گام برداریم دور شده‌ایم یا نزدیک ایستاده‌ایم حیران نمی‌دانیم بخندیم یا گریه کنیم. وقتی قرار شد مجموعه‌ای از طنزهایش را منتشر کند، نه فقط به تیغ سانسور مسئولان “ارشاد” گرفتار شد، که بابت عضویتش در کانون نویسندگان ایران، در کنار بسیاری دیگر از همکارانش، زیر ضرب رفت. در دوره‌ای که ماشین سرکوب گماشتگان بُت اعظم به کمتر از ربودن و کشتن دوستان شاعر و نویسنده‌اش رضایت نمی‌داد، سروده بود: هراسان و تنها در تاریکی جامه از مردگان می‌رباییم و زندگان را در خاک می‌کنیم… کجاست ستاره‌ی روزنه‌ای که ما را برهاند ازین غار سیاه. شاعری بود که به ما آموخت چگونه می‌توان از طنز بُرنده‌ترین نگاه و دقیق‌ترین سلاح نقد را ساخت و با طنز بدیع و شاخص خود، که به کمترین لودگی و حقارت تن نمی‌داد، به ما از دهشت پیش‌روی این خاک خسته از استبداد گفت؛ از مردمانی که «وصله‌هایشان لباسی داشت» و در اوج دوران “شکوهمند سازندگی” و “ام‌القرای جهان اسلام” شدن، از دولت درخواست کرد که آقایان خودشان نرخ رشوه را تعیین کند. نوشت: «صحبت از رشوه و رشوه‌خواری بود. دوست آقا حشمت گفت چند وقت پیش کارم در یکی از ادارات گیر کرده بود. گفتند با یک دسته اسکناس کارت راه می‌افتد. یک دسته اسکناس پنج هزار تومنی فراهم کردم و رفتم به اداره مربوطه دو تا از اسکناس‌ها را گذاشتم توی جیبم که برای برگشت، پول تاکسی داشته باشم. در اداره پول را گذاشتم روی میز طرف مربوطه معمولا این جور پول‌ها را نمی‌شمارند و همان طور می‌اندازند توی کشو. اما طرف پول را جلوی چشم خودم شمرد و گفت دویست تومنش کم است تا خواستم حرفی بزنم گفت: همین شما دزدها باعث شده‌اید که مملکت به این روز بیفتد. آقای حشمت گفت بهتر نیست خود دولت نرخ تعیین کند، تا ما این همه به خودمان نپیچیم و توی رودربایستی گیر نکنیم و بدانیم چقدر باید بپردازیم» او که می‌گفت؛ می‌توان با چشم‌های بسته هم دید، اگر که عاشق باشی، و برای جوانان وطنش سرود: اگر از من کسی سؤال کند چه کسی می‌تواند از آتش بدمد روح آب را در خاک من شما را مثال خواهم زد اگر از من کسی سؤال کند چه کسی می‌تواند از دل آب شعله بخشد به سینه‌ی افلاک من شما را مثال خواهم زد در مصاحبه‌ای گفت، در کشور عجیبی زندگی می‌کنیم؛ از یک‌سو حکومت در توهم سرکوب روحیه‌ی طنزپردازی مردم است در حالی‌که « بزرگترین دستگاه‌های دنيا هم نمی‌شود جلوی طنز را گرفت» و از دیگر سو هیچ طنزنویسی به گرد پای مردم کوچه و بازار نمی‌رسد که «طنز کوچه و بازار بیداد می‌کند و به صغیر و کبیر هم رحم نمی‌کند» عمران صلاحی خودش در همان ۵۹ سالی که زیست، ترکیب همین نگاه بود؛ دیدن تلخی‌ها و فرو نگذاشتن جانب امید. همین بود که پیش از مرگ سرود: در هر سنگی انسانی به خواب رفته است در هر انسانی آوازی… - و حالا ۲۰ سال گذشت از روزی که ما را به تن ترک کرد و به نام جاودان شد!

«دیگر با هیچ کس سخن نمی‌گویی حتی با خودت» هنوز تا آن آخرین شب که در ۳۶ سالگی برای همیشه خوابید، چند سالی مانده بود که در یادداشت‌های روزانه‌اش نوشت: «هر روز که می‌گذرد از فردایش بهتر است» تا رسید آن آخرین شب که آلخاندرا پیسارنیک، از مسئولان اجازه گرفت تا پس از مدت‌ها فقط برای یک شب، از آسایشگاه مرخص شود و خودش را برای “جایزه‌ی ملی کتاب” که قرار بود فردا به مجموعه اشعارش بدهند، آماده کند. مشهورترین شاعر زن آمریکای لاتین بود، اما بیش تمامی تمجیدها؛ از اکتاویو پاز بزرگ که درباره‌اش گفته بود “کاهن معبد شعر” تا گابریل گارسیا مارکز که می‌گفت؛ پیسارنیک روح خود را تازیانه می‌زند تا لغات را بتراشد، بیش از تمامی این تحسین‌ها، خسته بود. این شد که روی دیوار اتاقش نوشت: «نوشتن، معنا بخشیدن به رنج است» و برای همیشه خوابید./۱