Bayasgalan Tango

НИК-ийн хувьчлал буюу төр гүүгээ тавьж, зэлээ эвхсэн нь Өнгөрсөн зууны 40-өөд оны эхээр, дэлхийн дайн дэгдсэн тэр цаг үед монголчууд Үндэсний нефть хангамжийн байгууллагаа байгуулж, ердийн хөсгийг авто хөсгөөр солих их ажлынхаа суурийг тавьжээ. Авто хөсөг, дотоод шаталтын хөдөлгүүртэй залгавал улс үндэстэнд хөгжил ирнэ гэдгийг тэр үеийн төрийн дээдсүүд ойлгосон бололтой юм. Тэдний тэрхүү сонголт зөв байсныг дараагийн 50 жилийн хөгжил, бүтээн байгуулалтын түүх нотолно. Гэтэл 1990 он гарч, нийгэм, эдийн засгийн шилжилттэй зэрэгцэн олон таагүй явдал өрнөв. Түүний нэг нь өнөөх Үндэсний нефть хангамжийн байгууллагын үйл ажиллагаа доголдсон явдал байлаа. 1992 онд Засгийн газрын 33 дугаар тогтоолоор Нефть импорт концерн (НИК) болгон өөрчилж, 1994 онд хувьцааных нь 20 хувийг хувьчилж, үлдсэн 80 хувийг төрийн эзэмшилд үлдээв. Энэ нь тухайн цаг үедээ хяналтын багцаа хадгалж үлдсэн бодлогын хувьд зөв шийдвэр байсан гэж би үздэг. Учир нь улс орны эдийн засаг, батлан хамгаалах, үндэсний аюулгүй байдлын стратегийн ач холбогдолтой бүтээгдэхүүний хангамжид төр хяналтын багцаа хадгалж үлдсэн хэрэг. Дараагийн арван жилд шатахууны хангамжийн тогтолцоо үргэлжилж, НИК улсын хэмжээний томоохон дэд бүтэцтэй байгууллага хэвээр байв. За тэгээд тэр үед машин тэрэг ч өнөөгийнх шиг олон байсан биш дээ. Гэтэл ямар эз нь хатгасан юм, бүү мэд. 2002 онд НИК-ийг бүрэн хувьчлах бодлогын шийдвэр гаргав. 2003 оны хувьчлалын баримтаас үзвэл НИК нь 22 нефть хангамжийн бааз, 402 шатахуун түгээх станц бүхий улсын хэмжээний стратегийн хангамжийн байгууллага байжээ. Компанийн 2001 оны тайланд нийт хөрөнгийг 50.7 тэрбум төгрөгөөр бүртгэсэн нь тухайн үеийн ханшаар ойролцоогоор 46 сая ам.доллартай тэнцэх дүн юм. 2003 онд төрийн эзэмшлийн 80 хувийн хувьцааны багцын худалдах доод үнийг 6.133 сая ам.доллараар тогтоож, 2004 онд 8.5 сая орчим ам.доллараар худалдсан тухай мэдээлэгддэг. Энд нэг зүйлийг ялгаж ойлгох учиртай. Компанийн нийт хөрөнгө бол цэвэр хөрөнгө, зах зээлийн үнэлгээ биш. Өр төлбөр, хөрөнгийн чанар, ирээдүйн орлогыг тооцох ёстой. Гэхдээ хэдэн арван жилийн турш байгуулсан нефть хангамжийн дэд бүтэц, улсын хэмжээний түгээлтийн сүлжээ, стратегийн ач холбогдлыг ердөө ямар үнэлгээгээр, ямар нөхцөлөөр хувийн хэвшилд шилжүүлсэн бэ гэдэг асуулт өнөөдөр ч хариулт нэхнэ Ийнхүү Монголын төр НИК дэх хяналтын багцаа шилжүүлж, шатахууны худалдаанд шууд оролцох гол хэрэгслийнхээ нэгийг зүгээр л хаячихсан байна лээ. Өөрөөр хэлбэл, төр гүүгээ тавьж, зэлээ эвхсэн хэрэг. Өнөөдөр шатахуун түгээх станцуудын өмнө үүссэн урт дараалал, шатахуун хадгалах болон тээвэрлэх хүчин чадалтай холбоотой мэдээлэл, хангамжийн доголдлыг харахаар өнөөх хувьчлалын бодлогыг эргэн шинжлэхээс өөр аргагүй мэт. Мэдээж өнөөгийн шатахууны хомсдолыг дан ганц НИК-ийн хувьчлалаас үүдэлтэй гэж үзэх нь өрөөсгөл. Гадаад нийлүүлэлт, импортын хараат байдал, төмөр замын тээвэр, агуулахын нөөц, зах зээлийн зохицуулалт гээд олон хүчин зүйл бий. Гэхдээ стратегийн бүтээгдэхүүний хангамжид төр ямар хэмжээний оролцоо, хяналттай байх ёстой вэ гэдэг асуултаас бултах боломжгүй. Миний бодлоор шатахууны импорт, стратегийн нөөц, хангамжийн аюулгүй байдалд төр шийдвэрлэх хяналттай, харин жижиглэн худалдаанд хувийн хэвшил өрсөлдөх тогтолцоог бүрдүүлэх учиртай. Ингэхдээ төр бүх шатахууныг өөрөө импортлох уу, эсвэл импортын нэгдсэн зохицуулалт, нөөцийн удирдлага, гэрээний хяналтаар бодлогоо хэрэгжүүлэх үү гэдгийг эдийн засгийн үр ашиг, өрсөлдөөний нөхцөлтэй нь уялдуулан шийдэх шаардлагатай. Ашгийн хэмжээ, жижиглэнгийн үнэ, хангамжийн үүрэг, эрсдэлийн хуваарилалтыг төр, хувийн хэвшлийн тодорхой гэрээ, ил тод зохицуулалтаар шийдвэрлэж болох юм. Шатахуун бол ердийн нэг бараа биш. Улсын эдийн засаг, үндэсний аюулгүй байдлын стратегийн бүтээгдэхүүн. Одоо яах вэ гэж үү? Юуны өмнө шатахууны импорт, стратегийн нөөц, хангамжийн удирдлагын тогтолцоог үндсээр нь эргэн харах хэрэгтэй. Төр бодлого, хяналт, стратегийн нөөцөө гартаа авч, хувийн хэвшил худалдаа, түгээлтийн үр ашгаа хариуцах нь зүйтэй. Тэгээд шороо идэж байгаад ч болтугай өөрийн газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулах учиртай. Уул уурхайгаас олсон орлогын тодорхой хэсгийг энэ бүтээн байгуулалтад тууштай зарцуулах нь зүйтэй болов уу. Учир нь газрын тос боловсруулах үйлдвэр бол дан ганц аж үйлдвэрийн төсөл биш. Энэ бол эдийн засгийн тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдлын нэг тулгуур мөн. За, хэн мэдлээ дээ... Ийнхүү шатахуун түгээх станц дээр дугаарлан зогсох зуураа хэдэн мөр тэрлэв.