Jacek Borawski

Novo Nordisk – kupiłeś tanio? A co z czasem? Jeżeli kupiłeś akcje Novo Nordisk w marcu po 40 dolarów, blisko lokalnego dołka, mogłeś mieć poczucie, że zrobiłeś dobry interes. Kupiłeś przecież znacznie taniej niż ci, którzy zdecydowali się na inwestycję kilka miesięcy wcześniej. Tyle że od marca minęło już siedem–osiem miesięcy, a kurs nadal nie daje powodów do szczególnego zadowolenia. Co więcej, przez większość tego okresu inwestor miał okazję obserwować dalsze osłabienie notowań. I tu pojawia się problem, o którym na giełdzie mówi się zdecydowanie za rzadko. Nie chodzi wyłącznie o to, ile pieniędzy zarobiłeś lub straciłeś. Chodzi również o to, ile czasu poświęciłeś na czekanie. A co z psychiką? Fajnie się czujesz? Mija kolejny tydzień, kolejny miesiąc, zaglądasz do notowań i ciągle widzisz to samo. Czekasz na odbicie, które może nadejdzie jutro, może za miesiąc, a może za rok. I tak dzień po dniu. W tym miejscu odzywa się inwestor: - Przecież to może potrwać rok, a nawet dłużej. To inwestycja długoterminowa! Oczywiście, że może. Może potrwać dwa lata, trzy, a nawet pięć. Tylko czy nazwanie inwestycji długoterminową zwalnia nas z obowiązku szanowania własnego czasu? W latach 90. sam tak robiłem. Kupowałem akcje, czekałem, tłumaczyłem sobie, że przecież inwestuję długoterminowo. Mijały tygodnie, miesiące, a ja wciąż czekałem. I po pewnym czasie zauważyłem coś bardzo prostego. Że nie podoba mi się to. Czas trzeba umieć wykorzystywać tak samo mądrze jak cenę. A jak nie umieć to chociaż się starać. Nie podoba mi się zamrażanie pieniędzy. Nie podoba mi się wielomiesięczne czekanie. Nie podoba mi się również to, co takie czekanie robi z moją psychiką. Kapitał zamrożony w jednej inwestycji nie może w tym samym czasie pracować gdzie indziej. Można więc mieć rację co do atrakcyjności ceny zakupu, a jednocześnie przez wiele miesięcy ponosić koszt tej decyzji. Ktoś może powiedzieć ale być może za ten kapitał mógłbym włożyć i stracić - może tak jest dobrze - Tylko że optymista tak nie mówi. Tu i teraz to najlepsze co może ci się przytrafić w twoim życiu. Na giełdzie przywiązujemy ogromną wagę do ceny. Szukamy okazji, przecen, historycznych minimów. Znacznie rzadziej zastanawiamy się, czy przypadkiem nie kupujemy sobie kilku miesięcy, a czasem kilku lat oczekiwania. Tak często mówią ci, którzy nie szanują czasu. Własnego czasu. Bo pieniądze można odzyskać. Straconego czasu już nie. Nie bądź głupi. Szanuj chociaż czas. A gdyby zamiast przez siedem czy osiem miesięcy czekać na odzyskanie ceny zakupu, spróbować czegoś zupełnie innego? Ale można spróbować stworzyć sobie taką szansę. Otworzyć się na coś nowego.

W piątek, 13 listopada 😱, zapraszam dotychczasowych abonentów Stockmasters na dwugodzinne spotkanie poświęcone systemowi inwestycyjnemu opartemu na sile relatywnej rynku USA. Tak, w piątek trzynastego, ale na rynku liczy się siła, nie przesądy. Porozmawiamy o portfelach rotacyjnych, filtrach rynku i praktycznych możliwościach wykorzystania całego systemu, z myślą o pokonywaniu rynku rok po roku, bez zbędnych komplikacji. Spotykamy się w godzinach wieczornych, bliżej 19:00. Proszę sobie zarezerwować czas. Zaproszenie wraz z dokładną godziną spotkania otrzymają Państwo w osobnym mailu bliżej piątku. Prezentacja nie będzie nagrywana Słowem, to, co będzie mówione na webinarze, zostaje w Las Vegas ;)

Takie chwile skłaniają do refleksji nad tym, jak kruche potrafi być nasze życie. Łączę się w bólu z rodzinami ofiar. Wszystkim rannym i poszkodowanym życzę jak najszybszego powrotu do zdrowia.

Freeport McMoRan – KGHM: czy idziemy tam, gdzie chcemy, czy tam, gdzie nam pozwalają iść? Filozoficzne pytanie, które można również odnieść do rynku kapitałowego. Czy kurs KGHM podąża własną drogą, czy jedynie korzysta z przestrzeni, którą wyznacza mu amerykański Freeport McMoRan? Amerykański gigant z kolei porusza się w takt cen miedzi,

SPACEX – dla byka czas poza rynkiem Dla technika takiego jak ja, stosującego strategię trend following, to trudny instrument, bo jego historia jest krótka, nie ma trendu, a jak jest, to jest po prostu zakłócony. Ale skupiając się na tym, co jest zapewne (zastrzeżenie: nie lubię mówić o czymś, jak coś się już zdarzyło, bo trudno zachować element obiektywności, ale postaram się), ruch w górę na początku sierpnia mógłbym potraktować jako wstęp do zagrania i otwarcia pozycji w kierunku wzrostowym. Pewnie bym tego nie zrobił, bo za mało tego było, ale (ostatecznie, Hubert) to by było tu. Oczywiście przed miejscem open musiałbym wymyślić logicznego i niezbyt odległego stopa i ten przychodzi mi z pomocą (zielone), a więc wrześniowy swing. Wiązka średnich jest OK. Po październikowej przecenie kurs wybija poziom stopa i zabawa się kończy. Czy rozgrywałbym shorta? Być może. Nie mam pewności, czy odwrócenie byłoby dobrym rozwiązaniem. Dziś widzimy, że relatywnie dobrym. Wracamy do momentu, gdy byki muszą od początku budować podest pod estradę, na której być może znowu niebawem wystąpią.

Wig20 i Megafon (rorzszerzone ekstrema) Megafon to formacja w pierwszje kolejności rynkowej dezorientacji. Kurs, przełamując kolejne poziomy wsparcia i oporu i wracajac, sprawia, że nikt nie może czuć się pewnie. Inwestorzy trendowi, którzy dołączają do ruchu po wybiciu, wpadają w kolejne fałszywe sygnały i padają jak muchy. Coraz trudniej określić, gdzie otworzyć pozycję, a jeszcze trudniej gdzie ustawić zlecenie stop loss. Rynek zamiast wyznaczać kierunek, konsekwentnie wprowadza uczestników w błąd. Jesteśmy obecnie w środku range'u

4Mass W popołudniowym webinarowym portfelu po 4,90 jeszcze nic nie keszowaliśmy, ale gdzie w okolicach 7 zł trzeba będzie to zrobić dla zasady. Patrzeć na TORY nie było wątpliwości dlaczego ten dil może mieć potencjał. Zrobiło się 32% a to zawsze miło, choć człowiek marzy wciąż o więcej i więcej.

Gdyby nie jeden parametr w portfelu Siły Relatywnej byłyby NTT System, Allegro, ASBIS, Action, Pepco PGE, Agora, Benefit Systems, Asseco Poland Comp, Voxel, LPP, Inter Cars, 4Mass mBank, Answear, Erste Bank Polska, Toya, Dino Polska, Kogeneracja a tak jest tylko gotowizna.

O SZTUCE PRZEWIDYWANIA PRZESZŁOŚCI PROLOG – Inwestorzy to jednak ciekawi ludzie Najpierw śmieją się z kogoś, kto siedzi na stracie. Że nie umie jej uciąć, że się zakochał w spółce, że nie rozumie podstawowych zasad inwestowania. Albo po prostu widzi ile spadło od szczytu. A potem pokazują wykres NVIDII i tłumaczą, jak to można było zarobić fortunę. I wszystko z taką pewnością siebie, jakby sami dokładnie tak postąpili. Tyle, że tego nie zrobili. CZĘŚĆ I – Wystarczyło kupić Wystarczyło kupić akcje NVIDII po 0,30 USD i sprzedać po 220 USD. Dlaczego tam kupić ? Bo tam był dołek, dlaczego sprzedać - bo znamy tę cenę. Przyszłej niestety nie. To daje ni mniej ni więcej jak ponad 730 razy więcej. W końcu jak widać to żadna filozofia. Dzisiaj można znaleźć mnóstwo takich przykładów. Tu należało kupić, tam sprzedać, gdzie indziej cierpliwie poczekać. Wystarczy otworzyć wykres, cofnąć się o kilkanaście lat i jak palcem na mapie pokazać jedyne właściwe miejsce. Zastanawiam się tylko, ilu z tych wszystkich doradców rzeczywiście kupiło wtedy te akcje. I ilu trzymało je przez następne kilkanaście lat. CZĘŚĆ II – 730 razy więcej i się żyje! Wyobraźmy sobie kogoś, kto rzeczywiście kupił akcje po tych 30 centów. Mija rok, drugi, trzeci. Akcje rosną, potem spadają. Czasami całkiem mocno. Inwestor ma już pokaźny zysk, ale nagle okazuje się, że spora jego część znika. Co robi? Sprzedaje? Dokupuje? Czeka? Dzisiaj odpowiedź jest prosta. Oczywiście, że czeka. Tylko, że wtedy nie wiedział, czy za kilka lat zobaczy na ekranie 220 USD, czy może znacznie mniej. I tego jakoś w tych wszystkich opowieściach o wielkich fortunach nie słychać. CZĘŚĆ III – A po drodze bywało różnie....kwadratowo i podłużnie. NVIDIA miała po drodze korekty. I to nie takie po kilka procent, ale również przekraczające 50%. Bywały okresy, kiedy akcje spadały miesiącami. Zdarzało się, że inwestor patrzył, jak znika mu połowa wartości portfela albo jeszcze więcej. Dzisiaj oczywiście wiadomo, że należało to wszystko spokojnie przetrzymać. Nie przejmować się. Nie panikować. Cierpliwie czekać. Ciekawe tylko, co ci sami ludzie mówiliby w środku takiej przeceny, gdyby nie wiedzieli, co wydarzy się później. Podejrzewam, że część z nich doradzałaby natychmiastową sprzedaż. Natychmiastową oznacza, "trzeba było sprzedać, o tam" CZĘŚĆ IV – Prawa strona wykresu To jest właśnie coś, co od lat mnie zastanawia. Oglądamy wykres i wiemy już wszystko. Gdzie był dołek, gdzie szczyt, która korekta była tylko korektą, a która zapowiadała coś znacznie poważniejszego. Wszystko tak pięknie jak nigdy widać. Czujecie to całym/całą sobą. Tylko, że inwestor podejmujący decyzję w 2015, 2018 czy 2022 roku nie miał przed sobą całego wykresu. Miał tylko jego lewą stronę (a w zasadzie lewą, która była prawą) i kawałek teraźniejszości. Reszty jeszcze nie było. I właśnie w takich warunkach musiał zdecydować, co zrobić ze swoimi pieniędzmi. CZĘŚĆ V – Naiwniak czy wizjoner? Jeśli ktoś trzyma akcje, które spadają, musi być naiwniakiem i nieudacznikiem. Albo kimś kto nie potrafi przyznać się do błędu. Ktoś inny trzyma akcje przez kilkanaście lat, przeżywa po drodze kilka potężnych przecen i na końcu zarabia fortunę. Jest wizjonerem. A przecież w pewnym momencie obaj mogli zachowywać się dokładnie tak samo. Nie namawiam nikogo do przetrzymywania strat. Sam zajmuję się analizą techniczną w strategii TREND FOLLOWING i zarządzanie ryzykiem traktuję bardzo poważnie. A hasła o zarządzaniu stratą powtarzam jak mantrę. Ale nie można raz mówić, że każda większa strata to dowód głupoty, a za chwilę zachwycać się kimś, kto przetrzymał kilka spadków po 50%. Coś mi się tutaj nie zgadza. CZĘŚĆ VI – A może po prostu miał szczęście? Oczywiście, można powiedzieć, że ten, kto kupił NVIDIĘ kilkanaście lat temu i trzymał ją do dzisiaj, miał świetny plan. Być może miał, a być może nie miał. Można też powiedzieć, że znakomicie rozumiał przyszłość rynku półprzewodników. To także z cyklu "być może". Ale równie dobrze mógł po prostu kupić akcje, zapomnieć o nich i po latach odkryć, że jest bogaty. Tak zrobiła starsza pani w USA po 50 latach trzymania Coca-Coli. Niestety tego nie potrafię i raczej nie polecam. I właśnie dlatego nie przepadam za ocenianiem jakości decyzji wyłącznie na podstawie jej końcowego rezultatu. Znam ludzi, którzy zarobili duże pieniądze, podejmując bardzo ryzykowne decyzje. Znam również takich, którzy postępowali rozsądnie, a mimo to ponieśli straty. Sam wynik kompletnie nie opowiada całej historii. CZĘŚĆ VII – Ponad trzydzieści trzy lata na rynku Na giełdzie jestem od kilku lat. Trochę już widziałem i trochę ludzi poznałem. Takich, którzy wiedzieli wszystko, też nie brakowało. Znałem gościa w praktyce nieomylnego, który miał zwyczaj mówić jedno a robić drugie, miał na koncie 1000 zł. i to tylko dlatego że przed chwilą je wpłacił. Widziałem hossy, bessy, euforie i paniki. Widziałem inwestorów przekonanych, że tym razem będzie inaczej, i takich, którzy przy każdej okazji zapowiadali koniec świata. Niektórzy rzeczywiście mieli rację. Inni nie mieli jej przez całe lata. Ale u większości inwestorów odbywa się to w sposób raczej naturalny, fifty-fifty. Bywali również tacy, którzy przez pewien czas odnosili sukcesy i nabierali przekonania, że znaleźli niezawodny sposób na giełdę. Potem rynek zmieniał charakter i zaczynały się ich problemy. Nie piszę tego dlatego, że uważam się za nieomylnego. Wręcz przeciwnie. Po tylu latach wiem, jak łatwo i szybko można się pomylić. Jak niedaleko stoi sukces od porażki. Ogólny podziw od szydzenia. CZĘŚĆ VIII – Wszyscy mają coś do powiedzenia Dzisiaj każdy może być ekspertem. Wystarczy otworzyć wykres, przesunąć go kilka lat wstecz i pokazać, gdzie należało kupić, a gdzie sprzedać. Szczególnie "lubię" rady od osób, które na rynku są od kilku lat, ale zdążyły już wyrobić sobie zdanie na każdy temat. i mają zarobiony multi majątek - 60 000 zł. Gdybym słuchał wszystkich inwestorów, którzy mają mi coś do powiedzenia, zwłaszcza tych ze stażem krótszym niż dziesięć lat, prawdopodobnie dokumentnie bym zgłupiał. Nie dlatego, że uważam się za mądrzejszego. Po prostu wiem, jak wiele rzeczy może pójść inaczej, niż nam się wydaje. Podejmujemy decyzje w warunkach niepewności. Na rynek wpływają setki, jeśli nie tysiące zmiennych. Jedne znamy, innych nawet nie jesteśmy świadomi. Część z nich wzajemnie się wyklucza, część zmienia znaczenie w zależności od sytuacji. Jak na walutach jeśli obie waluty są silne/ słabe to kurs stoi w miejscu. A potem przychodzi ktoś, ogląda gotowy wykres i mówi, że przecież wszystko było oczywiste. CZĘŚĆ IX – Przecież mówiłeś o tym! Przypomniała mi się pewna historia z czasów, kiedy pracowałem jeszcze w domu maklerskim. Na salę dogrywek przychodził inwestor, który nieustannie zapowiadał krach. Przez cztery lata mówił właściwie to samo. Że będzie zwała, że rynek się zawali, że to wszystko nie może tak dalej rosnąć. Mijały miesiące, potem lata. Rynek sobie rósł, a on dalej swoje. I w końcu, po czterech latach, rzeczywiście przyszło załamanie. W 2008 roku Pamiętam reakcję części słuchaczy. Z takim charakterystycznym mlaskaniem, niemal z zachwytem, mówili: – Przecież mówiłeś o tym! No mówił. Przez cztery lata. I co z tego? CZĘŚĆ X – Cztery lata czekania na rację Przez te cztery lata można było przecież zarobić całkiem spore pieniądze. Można było również kilka razy stracić, próbując grać pod zapowiadany krach. Ale kiedy ten wreszcie nastąpił, wcześniejsze cztery lata przestały mieć znaczenie. Zostało tylko to gderanie, że przewidział. Co z tego że może będzie krach - skoro kurs wzrośnie na tyle że nie będę mieć kapitału by pokryć depozyt zabezpieczajacy. Co z tego że będzie krach skoro po drodze mogłem jeszcze zarobić w górę 800% ? Czasami zastanawiam się, ile takich giełdowych proroctw funkcjonuje do dzisiaj. Ile osób od lat zapowiada coś, co prędzej czy później rzeczywiście się wydarzy. A kiedy już się wydarzy, znajdą się ludzie gotowi przypomnieć, że przecież ostrzegali. Tylko jakoś nikt nie pyta, co należało robić z pieniędzmi przez cały ten czas. Bo jeżeli ktoś przez cztery lata zapowiada spadki, a rynek w tym czasie rośnie, to trudno uznać, że przez te cztery lata miał rację. Nawet jeśli w piątym roku wreszcie się doczekał. Kto ma rację ten stawia kolację EPILOG – Dzień znęcania się nad Intelem i Cyfrowym Polsatem Każdy dzień giełdowy (komentujacy) sponsoruje inna literka (spółka) Wczoraj był Cyfrowy Polsat. Dziś kolej na Intel. Oczywiście wszyscy wiedzieli, że tych spółek należało unikać. Że problemy były widoczne od dawna, że wystarczyło trochę pomyśleć, żeby nie pakować się w takie inwestycje. Nie przeczę, być może część osób rzeczywiście tak uważała i odpowiednio wcześnie wyciągnęła z tego wnioski. Ale mam wrażenie, że znacznie więcej jest tych, którzy dowiedzieli się o tym dopiero teraz. Jedni pokazują NVIDIĘ i tłumaczą, co trzeba było kupić. Drudzy pokazują Intela i Cyfrowy Polsat i tłumaczą, czego kupować nie należało. Wszystko z wielką pewnością siebie. Tyle że dzisiaj. I tylko dzisiaj. Bo jutro powiedzą coś innego. Powiedzą jak już zobaczą co trzeba było powiedzieć. Bo przecież coś trzeba mówić. Bo lajki nie śpią.

Wig20 i październikowe nudy Październik uważany jest za miesiąc o statystycznie największych zmiennościach. W jego trakcie "dzieje się". Dominują euforie paniki, zmiany tempa, krachy i "rury" tym razem było inaczej Październik dawniej nazwany miesiącem oszczędności teraz można dziś nazwać miesiącem oszczędności nerwów. Rozrzut między ekstremami danego miesiąca spadł poniżej 5,7% i jest drugim tak nudnym październikiem w ciągu ostatnich 15 lat po tym z 2017 roku.

Dziś szczególnie współczuję tym, którzy wczoraj wahali się Wasko albo Cyfrowy Polsat i finalnie wzięli ten drugi.